Cuộc chiến
Nga-Ukraine (bài 10): 'Zhduny' – những người chờ Nga tới
Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai
Gửi cho BBC News Tiếng Việt từ Sydney, Úc Châu
28 tháng 1 năm 2026
https://www.bbc.com/vietnamese/articles/c5yv70v6nv4o
Suốt 4 năm qua, người Ukraine đã trụ lại
trong một cuộc chiến không cân sức (bài 1, bài 2, bài 3, bài 4, bài 5).
Lịch sử trở thành yếu tố quan trọng để trả lời hai câu hỏi: Tại sao họ chưa bỏ
cuộc (bài 6, bài 7, bài 8);
và tại sao các yếu tố thù ghét Nga cực đoan tồn tại (bài 9).
Tuy nhiên, như mọi xung đột trong lịch sử, một
số người Ukraine cũng nghi ngờ tính chính nghĩa của cuộc chiến. Để khách quan,
bài viết kỳ này tạo không gian để họ được lên tiếng.
Thiểu số lặng im
khi Putin phát động cuộc chiến toàn diện, khoảng
34% dân Ukraine có
thiện cảm với Nga. Tuy nhiên, bom đạn đã khiến tâm lý "thân
Nga" đột ngột đảo chiều thành "thù Nga". Tỷ lệ thiện cảm chỉ còn
4%, trong đó miền Đông là 9%.
Với thiểu số này, việc coi Nga là "kẻ
xâm lược" mâu thuẫn sâu sắc với hệ giá trị cá nhân, danh tính, ký ức, thế
giới quan và niềm tin của họ. Để tự bảo vệ chính mình khỏi cơn
khủng hoảng đó, họ buộc phải tìm lý do.
Họ được gọi là "zhduny" (kẻ chờ đợi)
hoặc "kollaborant" (chỉ điểm, cộng tác). Nhiều người đã đi khỏi
Ukraine. Số còn lại gặp được họ rất khó. Mà có gặp họ cũng ít chia sẻ. Nhưng để
công bằng, tôi đã tiếp cận được một số người. Tâm sự của họ giúp ta hiểu tại
sao họ đi ngược lại dòng chảy chung của đất nước.
Tên gọi 'zhdun' xuất phát từ tác phẩm của nghệ
sĩ Hà Lan Margriet van Breevoort, miêu tả một sinh vật đầu voi, không có chân,
ngồi chờ trước cửa phòng khám bệnh
Loạt bài Nga-Ukraine: Chiến tranh
hay hòa bình?
·
Bài 1: Bom đạn – Thần
Chết không có khuôn mặt người
·
Bài 2: Đổ nát – sự hủy
hoại tinh thần của cuộc chiến
·
Bài 3: Kiên cường, sống
chung với bão
·
Bài 4: Tuyển quân – hai
cuộc chiến và hai kẻ thù
·
Bài 5: Tiền tuyến, định
nghĩa lại chiến trường
·
Bài 6: Quê hương – danh
tính địa phương và cộng đồng tự quản
·
Bài 7: Nga hóa – 'Không
có Putin này sẽ có Putin khác'
·
Bài 8: Dân tộc – Giải
mã mật khẩu 'Vinh quang cho Ukraine'
·
Bài 9: Cáo buộc – 'diệt
chủng', 'phát-xít' và 'cực hữu' ở Ukraine
Tuyên truyền: 'U xấu, Nga tốt'
Tôi may mắn được phỏng vấn nhiều chuyên gia
thẩm định tin giả ở Ukraine, và lần nào cũng choáng váng trước chiến lược hiện
đại và khả năng thao túng của tuyên truyền.
Mỗi khi tới một nơi ở mới, tôi thường hỏi
hàng xóm các kênh Telegram uy tín để quan sát cuộc sống địa phương và biết khi
nào phải chạy bom. Nhưng các chuyên viên tin giả đã cho tôi một cú sốc trời
giáng: Gần 1/3 các kênh tôi đang theo dõi là… của Nga.
Họ đã tạo ra hàng ngàn kênh Telegram giả danh
các cộng đồng dân cư, chiếm mật khẩu kênh cũ, hoặc sao chép các tên sẵn có mà
chỉ đổi một ký hiệu hoặc cách viết để không ai nhận ra.
Các tin tức ban đầu là thật, (hướng tên lửa tấn
công, dịch vụ trợ giúp…). Tuy nhiên, 10 tin đăng tải thường chỉ có 1
tin sai lệch (ví dụ: tìm thấy ảnh quỷ sa-tăng trong ba lô lính
Ukraine). Truyền thông Nga cũng tung hỏa mù với nhiều tin tức mâu thuẫn. Mục
đích không phải bôi xấu hay tô hồng, mà để sự nghi ngờ thường xuyên thống
trị, tạo cảm giác sự thật là bất khả.
Để tự bảo vệ mình, người dân tự động lan truyền
mọi tin tức (cả thật lẫn giả). Nhiều người "chờ Nga" vì thực sự tin rằng
chính quyền và quân đội Ukraine không hề chính nghĩa.
Ở vùng Nga chiếm đóng, mọi thông tin bị phong
tỏa, chỉ còn duy nhất một chiều từ Nga. Sống trong cái bong bóng thực tại
ảo đó, một số người tin rằng thế giới ngoài kia chính là những gì kênh
Nga mô tả.
Ở Kyiv, tôi gặp một chàng trai có bà sống ở Henichesk.
Anh kể:
"Bà nhất định không chịu di tản. Nga tới
thì bà bảo Henichesk đã được giải phóng. Người Ukraine chết thì bà bảo do quân
đội tự ném bom dân mình. Lần nào gọi điện bà cũng cảm ơn Chúa vì tôi chưa bị
phát xít Ukraine bắn bỏ.
Ở vùng chiếm đóng, mọi liên lạc đều bị theo
dõi. Tin tức chỉ có đài Nga nên bà đã bị tẩy não hoàn toàn. Tôi yêu bà lắm,
nhưng đành gọi ít đi. Bà không tin cả chính con cháu trong nhà. Bà chỉ
tin đài Nga thôi. Bà bảo Kyiv đã thất thủ, Zelensky đã bỏ trốn. Miền
Đông đã bị bỏ rơi, chỉ còn cách theo Nga để sống sót thôi.
Bây giờ cả nhà chỉ nói về Chúa và đồ ăn.
Không ai động đến chiến tranh. Nhắn tin xong cũng xóa luôn.
Bà may mắn còn sống chứ nhiều người không chịu
di tản (để chờ Nga) bị pháo kích giết chết đầu tiên. Bà rất vui vì tượng Lenin
được dựng lại. Nhưng bà không muốn nhập tịch Nga. Không nhập tịch thì làm gì có
lương hưu? Chắc bà sẽ thành người Nga thôi."
Một ví dụ của 'thằng chết cãi thằng khiêng':
Nhân vật cho tác giả xem tin nhắn của người ở vùng Nga chiếm đóng ('Tanya,
người ta bảo tàu Nga đã áp sát Odessa và đang rải mìn khắp thành phố.') Khi
được giải thích thì họ không tin và cho rằng chính dân Odesa mới bị "tẩy
não".
Tôn giáo: 'tách Nga là xuống địa ngục'
Trong gần 300 năm, Giáo hội Ukraine bị sáp nhập
vào Giáo hội Nga. Chỉ tới năm 2019, Ukraine mới có hai giáo hội: một mới tách
ra (OCU) và một vẫn trực thuộc Moscow (UOC-MP)
Năm 2022, Thượng phụ Kirill của Moscow đã
chúc phúc cho lính Nga trong cuộc Thánh chiến chống lại phương Tây suy
đồi. Ở một số nhà thờ Ukraine vẫn thuộc Moscow, Cục An ninh tìm thấy vũ
khí, truyền đơn, cờ ly khai và lương khô giấu chờ quân Nga tiếp quản. Chính quyền
ra hạn 9 tháng để các nhà thờ này cắt đứt với Nga hoặc giải thể.
Tu sĩ Ukraine lập tức bác bỏ cáo buộc và phản
đối quan điểm của Thượng phụ ở Moscow. Họ cũng "sửa đổi điều lệ để không
còn phụ thuộc vào Moscow". Tuy nhiên, chính quyền không tin vào sự "độc
lập" này. Trên nguyên tắc thần học, một giáo hội không thể tự ly khai mà
phải có "sắc chỉ tự trị".
Khi bị trục xuất, các tu sĩ lập tức kêu gọi
tín đồ đến "bảo vệ Chúa". Phần lớn những người đáp lại là những cụ bà
cao tuổi. Họ tin rằng nhà thờ sẽ mất thiêng nếu tách khỏi Nga và linh hồn họ sẽ
bị đày xuống địa ngục.
Người Ukraine rất sùng đạo. Lời dạy của tu sĩ
là ý Chúa. Để "bảo vệ Chúa", các cụ quỳ hoặc nằm lăn ra trước xe cảnh
sát, dí thánh giá vào mặt phóng viên: "Chúa tạo ra Ukraine với Nga là một";
"Nga không xâm lược Ukraine"; "Chính Chúa đang ném bom quân phát
xít chúng mày vì chúng mày đã phản Chúa!"
Những người "chờ Nga" này thực ra
là "chờ Chúa". Chính quyền càng mạnh tay trấn áp, nguy cơ biến nhiều
tu sĩ và tín đồ thành những kẻ tử vì đạo càng cao, yếu tố cực đoan càng mạnh, hậu
quả sẽ càng sâu sắc.
No comments:
Post a Comment