Dân Chủ - Nhân Quyền Cho Việt Nam

Wednesday, September 2, 2026

THỎA THUẬN DẦU LỬA : MỸ BỊ VÍ NHƯ KẺ CƯỚP, VENEZUELA THÀNH “XỨ BẢO HỘ” (Thu Hằng / RFI)

Thỏa thuận dầu lửa : Mỹ bị ví như “kẻ cướp”, Venezuela thành “xứ bảo hộ”

Đăng ngày: 02/09/2026 - 11:13 - Sửa đổi ngày: 02/09/2026 - 13:59

https://www.rfi.fr/vi/qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF/20260902-thoa-thuan-dau-lua-my-bi-vi-nh%C6%B0-ke-cuop-venezuela-thanh-xu-bao-ho

Ngày 31/08/2026, tổng thống Donald Trump công bố “thỏa thuận dầu khí lịch sử” ký với Venezuela ba ngày trước “nhằm bảo đảm vị thế thống trị năng lượng của Mỹ và thúc đẩy phục hồi kinh tế Venezuela”. Thỏa thuận do ngoại trưởng Marco Rubio và bộ trưởng Chiến Tranh Pete Hegseth ký với tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodríguez.

https://s.rfi.fr/media/display/3db990a6-a6a6-11f1-9c05-005056bfb2b6/w:1024/p:16x9/AP26244856219336.webp

Ảnh bìa: Khu khai thác dầu khí tại hồ Maracaibo ở Cabimas, Venezuela, ngày 01/09/2026. © AP - Ariana Cubillos

VIDEO :

Thỏa thuận dầu lửa : Mỹ bị ví như “kẻ cướp”, Venezuela thành “xứ bảo hộ”

Trả lời RFI Pháp ngữ, Thomas Posado, giảng viên Văn minh Mỹ latinh đương đại, Đại học Rouen Normandie, nhận định : “Dù tự nguyện hay không, bà Delcy Rodríguez đang thi hành chính sách phục tùng Mỹ, trong mối quan hệ hoàn toàn bất cân xứng”. Tuy nhiên, đằng sau những con số khổng lồ trong thỏa thuận còn rất nhiều câu hỏi, cũng như “bất nhất” trong tuyên bố của chính quyền Mỹ : Washington thông báo kiểm soát “đa số” trữ lượng hơn 65 tỷ thùng dầu tại 17 mỏ, tương đương hơn 20% trữ lượng dầu mỏ Venezuela. Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ lấy “tất cả”.

Thỏa thuận dầu khí giữa Washington và Caracas mang lại lợi ích kinh tế, địa-chính trị nào cho Mỹ ? Mỹ sẽ kiểm soát hoạt động khai thác dầu của Venezuela như thế nào?

Thỏa thuận với Venezuela giúp tổng thống Trump nhắm đến ít nhất ba mục tiêu lớn : trấn an cử tri Mỹ rằng giá dầu sắp giảm - đây là vấn đề đặc biệt nhạy cảm khi giá nhiên liệu tăng do chiến tranh Mỹ-Iran trong khi cuộc bầu cử giữa kỳ đang đến gần ; củng cố an ninh năng lượng ; cắt đứt ảnh hưởng của Nga, Trung Quốc tại Venezuela và gia tăng ảnh hưởng của Mỹ tại châu Mỹ Latinh và trên thị trường năng lượng.

Điều này được thể hiện qua thông tin do Nhà Trắng công bố ngày 31/08. Cụ thể, thỏa thuận dầu khí với Venezuela trao cho Mỹ quyền quản trị, lợi ích kinh tế và tiếp cận nguồn dầu giá thấp từ North American Blue Energy Partners (NABEP), công ty dầu khí tư nhân Venezuela của tỷ phú Alejandro Betancourt. Theo thỏa thuận, “chính quyền lâm thời Venezuela cấp cho NABEP quyền khai thác 100 năm đối với 17 mỏ dầu, với trữ lượng đã được chứng minh khoảng 65 tỷ thùng”, đưa NABEP trở thành doanh nghiệp dầu khí tư nhân lớn thứ hai thế giới về trữ lượng, chỉ sau tập đoàn Aramco của Ả Rập Xê Út.

Nhà Trắng khẳng định thỏa thuận “không tốn một xu của người đóng thuế” Mỹ bởi vì NABEP trao cho Văn phòng Vốn Chiến lược thuộc bộ Chiến Tranh 35% cổ phần công ty mẹ, trị giá có thể lên tới hàng trăm tỷ đô la, cùng quyền hưởng cổ tức. Bộ Ngoại Giao Mỹ được quyền mua 20% sản lượng dầu với giá thành sản xuất, tạo nguồn cung ổn định giá thấp, bổ sung cho Kho Dự trữ Dầu Chiến lược (SPR), phục vụ nhu cầu quân sự… Mỹ cũng được ưu tiên mua 80% sản lượng còn lại trong trường hợp khẩn cấp, qua đó củng cố an ninh năng lượng tại Tây bán cầu.

Washington có quyền phủ quyết việc bổ nhiệm thành viên hội đồng quản trị NABEP, đồng thời đa số thành viên phải là công dân Mỹ. NABEP sẽ sử dụng kiểm toán viên, luật sư và cố vấn Mỹ. Thỏa thuận chịu sự điều chỉnh của luật pháp và tòa án Mỹ. Dầu Venezuela dự kiến được khai thác và vận chuyển bằng cơ sở hạ tầng của Mỹ, qua đó thúc đẩy hàng tỷ đô la đầu tư và tạo thêm hàng nghìn việc làm tại Mỹ. Tổng thống Trump khẳng định “Exxon, Chevron… nhiều đại tập đoàn dầu lửa” Mỹ đang cạnh tranh tham gia khôi phục các giếng dầu tại Venezuela.

NABEP cam kết đầu tư tới 100 tỷ đô la để phát triển cơ sở hạ tầng dầu khí Venezuela, nâng sản lượng từ khoảng 200.000 thùng/ngày hiện nay lên hơn 1 triệu thùng/ngày. Doanh nghiệp dự kiến đóng khoảng 200 tỷ đô la phí khai thác tài nguyên và thuế trong vòng 25 năm.

Theo Nhà Trắng, phần lớn các mỏ dầu này từng do các công ty Nga và Trung Quốc khai thác, “phục vụ lợi ích các đối thủ của Mỹ”, “không hề đầu tư vào cơ sở hạ tầng hay sự phát triển của Venezuela”. Do đó, thỏa thuận với Venezuela sẽ “loại bỏ các đối thủ nước ngoài ra khỏi (Tây) bán cầu”và “tái khẳng định học thuyết Monroe”.

Những khó khăn và rủi ro lớn nhất của thỏa thuận là gì ?

Nhiều chuyên gia, được AP trích dẫn, có chung nhận định rằng giá dầu sẽ chưa giảm ngay cho người dân Mỹ. Theo ông Kevin Book, giám đốc điều hành tại ClearView Energy Partners, Venezuela hoàn toàn có thể tăng sản lượng dầu, vì từng sản xuất hơn 2,5 triệu thùng/ngày, nhưng không thể kỳ vọng tăng ngay trong thời gian ngắn bởi vì cơ sở hạ tầng dầu khí xuống cấp nghiêm trọng, cần “nhiều năm”khôi phục cho dù NABEP cam kết đầu tư 100 tỷ đô la.

Khó khăn tiếp theo liên quan đến pháp lý và rủi ro chính trị. Mỹ tuyên bố có quyền khai thác 100 năm, tổng thống lâm thời Venezuela nói đến thời hạn 25 năm và có thể được triển hạn đối với 17 mỏ dầu. Một số cựu cố vấn năng lượng của Mỹ cảnh báo về rủi ro chính trị, bởi vì một chính phủ mới ở Caracas hoặc Washington có thể xem xét lại các điều khoản của thỏa thuận.

Ngoài ra, theo giáo sư kinh tế Ricardo Hausmann tại Trường Harvard Kennedy, nguyên bộ trưởng Kế Hoạch Venezuela, tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez “không có thẩm quyền hay quyền hạn theo Hiến Pháp để đưa Venezuela cam kết bất kỳ thỏa thuận nào như vậy”. Thỏa thuận với Mỹ có thể bị coi là vi hiến vì không được đưa ra phê chuẩn ở Quốc Hội Venezuela, cho dù gần đây, luật về dầu lửa đã được cải cách để tạo thuận lợi cho đầu tư nước ngoài vào tài nguyên thiên nhiên.

Đây là những điều khiến các nhà đầu tư phải cân nhắc kỹ khi bỏ ra hàng tỷ đô la. Exxon và ConocoPhillips phải rời Venezuela năm 2007 sau khi tài sản bị quốc hữu hóa. Cả hai tập đoàn đều khẳng định các yêu cầu về an ninh pháp lý và tuân thủ hợp đồng vẫn chưa được đáp ứng.

Thêm vào đó, Alejandro Betancourt, ông chủ của NABEP, được Financial Times mô tả là “phó vương của Donald Trump ở Venezuela”, là một nhân vật gây tranh cãi gay gắt. Ông từng hai lần bị bắt tại Anh : Tháng 09/2025 theo yêu cầu của Tây Ban Nha với cáo buộc rửa tiền và trốn thuế ; Hai tháng sau, theo lệnh bắt quốc tế của Thụy Sĩ liên quan đến cuộc điều tra nghi ngờ biển thủ quỹ từ PDVSA (Petróleos de Venezuela, S.A), tập đoàn dầu khí khổng lồ của Venezuela. Doanh nhân 46 tuổi này chưa bao giờ bị buộc tội và phủ nhận mọi hành vi sai trái.

Theo một số nguồn tin của báo chí Mỹ, các tập đoàn dầu khí lớn đang đàm phán hợp đồng riêng đã đưa ra những yêu cầu bảo đảm để tránh bị liên kết với tỷ phú Alejandro Betancourt.

Thỏa thuận dầu khí gây phản ứng như thế nào trong chính giới và công luận hai nước ? Venezuela trở thành “xứ bảo hộ” của Mỹ ?

Tại Mỹ, đảng Cộng Hòa và đồng minh của tổng thống Trump xem đây là thắng lợi chiến lược, giúp “ngăn dầu Venezuela chảy sang Trung Quốc với giá bằng một nửa”, theo thượng nghị sĩ Bernie Moreno (bang Ohio). Ngược lại, phe Dân Chủ chỉ trích thỏa thuận là “tham nhũng ở quy mô khủng khiếp”. Thượng nghị sĩ Tim Kaine (bang Virginia) cho rằng “giá dầu sẽ không giảm nhiều bằng mức ông Trump đã đẩy lên cao thông qua cuộc chiến ngớ ngẩn với Iran”.

Tại Venezuela, một bộ phận người dân phản đối, cho rằng chính quyền Delcy Rodríguez đã phản bội quan điểm từ thời Chevez rằng tài nguyên phải dành cho chính Venezuela, đồng thời cáo buộc chính phủ ký thỏa thuận với Washington để bám víu quyền lực.

Tình hình Venezuela “khá phù hợp với khái niệm một chế độ bảo hộ”. Trả lời RFI Pháp ngữ, giảng viên Thomas Posado, Đại học Rouen Normandie, giải thích : “Công việc thường nhật vẫn do bà Delcy Rodríguez đảm nhiệm. Tuy nhiên, đa số quan hệ quốc tế và thỏa thuận liên quan đến nguồn tài nguyên kinh tế lớn được quyết định ở Washington”.

--------------------------

Các nội dung liên quan

Venezuela : Đối thoại đầu tiên giữa chính quyền và phe đối lập

VENEZUELA - CHÍNH TRỊ

Quyền tổng thống Rodriguez : Thỏa thuận dầu khí với Mỹ không làm mất chủ quyền của Venezuela

VENEZUELA - HOA KỲ - NĂNG LƯỢNG

Donald Trump và tham vọng xây dựng « Đế quốc dầu lửa » từ thỏa thuận với Venezuela

ĐIỂM BÁO

NOBEL Y HỌC 2025 : PHÁT HIỆN TẾ BÀO “T ĐIỀU HÒA”, NGƯỜI HÙNG THẦM LẶNG CỦA HỆ MIỄN DỊCH (Trọng Thành / RFI)

Nobel Y học 2025: Phát hiện tế bào ‘‘T điều hòa’’, người hùng thầm lặng của hệ miễn dịch

Trọng Thành - RFI

Đăng ngày: 02/09/2026 - 11:25

https://www.rfi.fr/vi/t%E1%BA%A1p-ch%C3%AD/t%E1%BA%A1p-ch%C3%AD-khoa-h%E1%BB%8Dc/20260902-nobel-y-h%E1%BB%8Dc-2025-ph%C3%A1t-hi%E1%BB%87n-t%E1%BA%BF-b%C3%A0o-t-%C4%91i%E1%BB%81u-h%C3%B2a-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-h%C3%B9ng-th%E1%BA%A7m-l%E1%BA%B7ng-c%E1%BB%A7a-h%E1%BB%87-mi%E1%BB%85n-d%E1%BB%8Bch

Giải Nobel y học năm 2025 vinh danh các nhà khoa học phát hiện và khám phá cơ chế của tế bào T điều hòa (regulatory T cells), cho phép lý giải các căn bệnh tự miễn vô cùng bí hiểm. Phát hiện về người hùng thầm lặng này cho phép mở ra cánh cửa cho việc trị liệu từ gốc.

https://s.rfi.fr/media/display/682f283c-9765-11f1-8f99-005056a90284/w:1024/p:16x9/Gemini-Generated-Image-taw69gtaw69gtaw6.webp

Đồ hình tế bào Treg, cùng hai cơ chế ngăn chặn tế bào sát thủ tấn công vào tế bào cơ thể (bệnh tự miễn). Hoặc bằng cách tiết ra các cytokine ức chế miễn dịch (IL-10, TGF-beta, IL-35…) lan tỏa trong môi trường (trên cao bên phải), hoặc ngăn chặn trực tiếp thông qua CTLA-4 (trên cao bên trái). © ảnh do AI tạo.

Bệnh tự miễn cho đến gần đây vốn được coi là bí ẩn không có lời giải, ảnh hưởng đến từ 5 đến 10% dân số thế giới, trong đó phụ nữ mắc bệnh (80%) nhiều gấp khoảng bốn lần nam giới (theo Viện Y tế và Nghiên cứu Y học Quốc gia - INSERM). Phát hiện về Tế bào T điều hoà mở ra cơ hội cho nhiều thay đổi cách mạng không chỉ trong trị liệu, mà có thể cả trong việc thay đổi lối sống và xây dựng những chính sách y tế, bảo vệ môi trường, là điều kiện thiết yếu cho một hệ miễn dịch khỏe mạnh ở con người.

***

Bệnh tự miễn: Khi « đội quân » miễn dịch hùng mạnh quay súng bắn vào chính mình

Hệ thống miễn dịch trong cơ thể con người thường được so sánh với một đội quân thường trực cảnh giác, sẵn sàng loại bỏ các loại virus, vi khuẩn hoặc các tế bào bất thường. Nhưng điều gì khiến cho trong nhiều trường hợp, đội quân miễn dịch hùng mạnh ấy nhầm lẫn, tấn công vào các tế bào của chính cơ thể mình ?

Trả lời phỏng vấn RFI tiếng Việt, giáo sư Đinh Xuân Anh Tuấn, trưởng khoa Nội hô hấp Bệnh viên Cochin (Paris), giải thích về ý nghĩa của phát hiện này: « Chúng ta biết rằng hệ miễn dịch của mỗi con người trong chúng ta rất cần thiết để giúp cho chúng ta có thể chống lại tất cả những vi khuẩn, có nghĩa là tất cả những cái tế bào mà nó không thuộc của chúng ta. Tế bào bình thường của chúng ta trở thành tế bào ung thư thì lúc đó cơ thể của chúng ta cũng sẽ xem cái tế bào đó như là một cái tế bào ngoại lai, có nghĩa là đến từ cái thế giới bên ngoài. Và lúc đó thì cái hệ miễn dịch của chúng ta sẽ giúp chúng ta có thể phát hiện và loại trừ những tế bào đó.

Nói tóm gọn, hệ miễn dịch rất là cần thiết cho chúng ta. Từ đó, các nhà y học cảm thấy khó hiểu và khó xử, khi mà có một số những tình huống chúng ta gọi là những cái bệnh tự miễn, tức là khi mà hệ miễn dịch của chúng ta nhầm lẫn những tế bào bình thường như là những cái tế bào đến từ bên ngoài. Những kháng thể của chúng ta trong cái hệ miễn dịch đó sẽ tấn công những tế bào của mình. Nếu mà chúng ta hiểu được cái chuyện đó thì chúng ta sẽ thấy cái tầm quan trọng của sự khám phá cái mà chúng ta gọi là ‘‘tế bào T điều hòa’’ hoặc regulatory T cells (gọi tắt là Tregs). »

Điều trị bằng cách làm suy yếu hệ miễn dịch: Phương pháp con dao hai lưỡi

Các bệnh tự miễn, với khoảng 80 bệnh được công nhận rộng rãi, thường được phân loại thành nhóm các bệnh tự miễn đặc hiệu cơ quan, như bệnh tự miễn với da, với tuyến giáp (Basedow), hay với phổi, với ruột, tiêu biểu như bệnh tiểu đường loại 1 (khoảng 23.000 người ở Việt Nam, theo số liệu của International Diabetes Federation - IDF), bệnh đa xơ cứng (tức rối loạn thần kinh não và tủy sống), và nhóm các bệnh tự miễn dạng toàn thân, như lupus ban đỏ hệ thống (có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể như da, khớp, thận, tim, phổi và hệ thần kinh, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện sớm. Ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% người bệnh được chẩn đoán sớm) … Tỉ lệ người mắc bệnh các tự miễn gia tăng trong những thập niên gần đây đi kèm với xu thế tuổi thọ tăng cao. Đối với nhiều xã hội công nghiệp, như Pháp, đây được coi là nhóm bệnh nhiều người mắc thứ ba, chỉ đứng sau ung thư và tim mạch.

Hiện tại nhìn chung « chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn bệnh tự miễn... Các loại thuốc kiểm soát hoặc ức chế quá trình tự miễn có thể giúp hạn chế các triệu chứng và sự tiến triển của các tổn thương. Tuy nhiên, bệnh vẫn là mãn tính và hiếm khi có thể ngừng điều trị trong thời gian dài », theo Viện Y tế và Nghiên cứu Y học Quốc gia Pháp (INSERM).

Bác sĩ Đinh Xuân Anh Tuấn giải thích về tính chất con dao hai lưỡi của điều trị theo hướng này: « Với sự suy yếu của hệ miễn dịch thì dĩ nhiên bệnh tự miễn sẽ đỡ đi. Nhưng mà lúc đó người bệnh sẽ có cơ nguy khác. Đó là rất là dễ bị nhiễm trùng. Chúng ta cũng biết rằng, khi một người mà vừa mới bị ghép tạng, chúng ta cũng phải dùng những loại thuốc để làm tê liệt hệ miễn dịch, nhưng mà thoát khỏi việc cái tạng bị thải loại thì người bệnh đó lại gặp cái nguy cơ rất là dễ bị nhiễm trùng. »

https://s.rfi.fr/media/display/c539fad8-975c-11f1-9589-005056bfb2b6/w:1024/Lupusfoto.webp

Một người mắc bệnh tự miễn Lupus ban đỏ hệ thống. © wikimedia / Doktorinternet

« T điều hòa » kiềm chế « T sát thủ » : Cơ chế tự nhiên ngăn chặn bệnh tự miễn

Phát hiện tế bào T điều hòa giúp hiểu được cơ chế tự nhiên cho phép ngăn chặn các bệnh tự miễn như thế nào ? Nhà sinh học phân tử Lê Học Lãnh Vân (từ TP Hồ Chí Minh), cho biết cụ thể:

« Các tế bào của hệ miễn dịch gọi là bạch cầu với khoảng 15 loại tế bào. Trong các bạch cầu có một nhóm tế bào gọi là tế bào lympho. Tế bào T thuộc nhóm tế bào lympho. Hai loại tế bào T thông thường là tế bào T hỗ trợ (Helper T cells) và tế bào T Sát thủ (Cytotoxic T cells), tế bào T hỗ trợ nhận dạng vùng vi trùng xâm nhập rồi phát tín hiệu cho tế bào T sát thủ giết vi trùng đó. Các tế bào T đều được tạo ra từ tủy xương. Những tế bào này đi qua tuyến ức, có tên khoa học là Thymus. Do đó người ta mới đặt tên nó với chữ cái đầu của Thymus.

Nhóm tế bào T mới được ông Shimon Sakaguchi khám phá ra năm 1995, gọi là ‘‘T điều hòa’’ (Tregs), cũng sinh ra từ tuyến ức. Nhưng khác với các tế bào T hỗ trợ và T sát thủ, các tế bào này có vai trò chủ yếu trong việc điều hòa hệ miễn dịch.

Tế bào T hỗ trợ chiếm khoảng 60%, T sát thủ chiếm khoảng 30% và T điều hòa trung bình khoảng 3%. Trong số các tế bào T được tạo ra từ tủy xương rồi di chuyển sang tuyến ức, có rất nhiều tế bào T sát thủ có khả năng tấn công vào tế bào của cơ thể và con số này tới hơn 90%. Nhưng mà tại tuyến ức, những tế bào T có khả năng tấn công tế bào cơ thể tuyệt đại đa số bị loại bỏ, chỉ khoảng 5% rời khỏi tuyến ức đi ra được vùng ngoại vi (tức ngoài tuyến ức). Đây là các tế bào có khả năng gây bệnh tự miễn. Về nguyên tắc, nơi nào chúng gây phản ứng tự miễn thì tế bào T điều hòa tới đó để dập tắt, tác dụng giảm viêm của Tregs rất hiệu quả. »

HÌNH :

https://s.rfi.fr/media/display/a633ee54-975d-11f1-9405-005056a90284/w:1024/Illu-thymus.webp

Tuyến ức (Thymus) © wikipedia

Ba nhóm tế bào miễn dịch chủ chốt

Nếu hình dung hệ miễn dịch như một đội quân,

· T hỗ trợ ( Helper T cells ) có thể ví như « trinh sát », phát hiện kẻ xâm nhập.

· T sát thủ ( Cytotoxic T cells ): « Lính đặc nhiệm » tiêu diệt mục tiêu.

· T điều hòa ( Tregs ): « Quân cảnh » kiểm soát để các tế bào sát thủ không tấn công nhầm mục tiêu.

Tình trạng tế bào T điều hòa kém về số lượng và chất lượng là nguồn gốc gây bệnh tự miễn. Phát hiện này đã mở đường cho hàng trăm hướng nghiên cứu. Ít năm gần đây, bắt đầu đã xuất hiện một số dược phẩm giúp tăng cường số tế bàoTregs, như Anifrolumab hay Interleukin-2, điều trị bệnh lupus ban đỏ hệ thống… Teplizumab là một trong số dược phẩm hiếm hoi gần đây được công nhận rộng rãi trên thế giới trong việc trị tiểu đường type 1, một loại bệnh tự miễn khá phổ biến khác (đầu 2026, Liên Âu phê chuẩn cho dùng thiếu này điều trị tiểu đường type 1 giai đoạn hai, Les Echos).

Tuy nhiên 30 năm kể từ khi Tregs được phát hiện, vẫn còn nhiều cản trở to lớn đối với việc phát triển các trị liệu hiệu quả. Chẳng hạn như với bệnh lupus ban đỏ hệ thống SLE, khó cả khả năng tạo được một lượng lớn tế bào Tregs cần thiết, thiếu các tế bào có khả năng nhắm đích đặc hiệu tại các mô, cũng như khả năng duy trì sự tồn tại đủ lâu dài của các Tregs cần thiết trong cơ thể (« Regulatory T cell therapy in autoimmune and immune-mediated diseases: from basic research to clinical practice and future perspectives », tạp chí Front. Immunol., 07/05/2026). Những hạn chế với bệnh SLE này cũng có thể chung cho nhiều bệnh tự miễn khác. Bên cạnh đó, việc sử dụng Tregs cũng cần phải được kiểm soát để tránh nguy cơ tạo môi trường cho ung thư phát triển do tác động gây ức chế quá mức đối với hệ miễn dịch.

HÌNH :

https://s.rfi.fr/media/display/37bc0a04-976e-11f1-a17b-005056bf30b7/w:1024/Regulatory-T-cell-recruitment-in-tumors.webp

Tế bào T điều hòa tập trung nhiều xung quanh một khối u. © Wikimedia

Tồn tại một cơ chế « dung nạp miễn dịch » tự nhiên hoàn toàn khác : Quá trình phát hiện ra sao ?

Câu hỏi vì đâu mà các tế bào của hệ thống miễn dịch không tấn công vào cơ thể của mình đã ám ảnh giới khoa học trong nhiều thập niên. Tuyến ức có một vị trí chủ chốt trong nghiên cứu về cơ chế « dung nạp miễn dịch » (tiếng Pháp là tolérance immunitaire), tức cơ chế không cho phép các tế bào miễn dịch tấn công vào tế bào của cơ thể mình. Trước khi nhà nghiên cứu Nhật Bản Shimon Sakaguchi công bố phát hiện với bài báo gây chấn động về các tế bào « T điều hòa » năm 1995, đông đảo các nhà nghiên cứu đã từng tin tưởng tuyệt đối rằng khả năng dung nạp miễn dịch có được là do các tế bào miễn dịch có khả năng gây hại cho cơ thể đã bị loại bỏ hoàn toàn ngay trong tuyến ức, thông qua một quá trình được gọi là « dung nạp miễn dịch trung tâm ».

· Thí nghiệm chuột bị cắt tuyến ức : Hình thành giả thuyết về một cơ chế « dung nạp miễn dịch » khác nằm ngoài tuyến ức

Một số thí nghiệm khác thường của các đồng nghiệp về tuyến ức, trong những năm 1980, đã giúp nhà miễn dịch học Shimon Sakaguchi nhận ra có khả năng tồn tại một cơ chế dung nạp hoàn toàn khác với cơ chế dung nạp trung tâm đã được biết này. Trong bài trả lời phỏng vấn trang mạng The Conversation, sau khi được trao giải Nobel, nhà nghiên cứu Nhật Bản giải thích:

« Thí nghiệm mà họ thực hiện rất thú vị. Nếu bạn loại bỏ tuyến ức của những con chuột bình thường trong giai đoạn sơ sinh, bạn sẽ nghĩ rằng chúng sẽ bị suy giảm miễn dịch, vì chúng không còn tế bào lympho nữa. Thế nhưng điều ngược lại đã xảy ra: ở chúng phát triển các bệnh tự miễn (tức là các tế bào miễn dịch hoạt động dữ dội hơn). Những bệnh rất giống với những gì chúng ta quan sát thấy ở con người. Vì vậy, có điều gì đó thú vị đang diễn ra ở đây. Tất nhiên, ở bệnh nhân là người mắc các bệnh tự miễn, tuyến ức không bị loại bỏ. Như vậy, ắt hẳn phải tồn tại một cơ chế chung có thể giải thích kết quả quan sát được ở những con chuột bị cắt bỏ tuyến ức và các bệnh tự miễn tự phát ở người. »

· Thí nghiệm « truyền máu » chữa được bệnh : Bằng chứng tồn tại của Tregs

Thông qua một thí nghiệm mới, Shimon Sakaguchi đã tìm cách ngăn chặn hệ miễn dịch hoạt động quá mức ở những con chuột thiếu tuyến ức. Để làm được điều này, ông đã chiết xuất tế bào lympho T từ những con chuột có cấu trúc gen giống hệt với những con chuột đã được phẫu thuật cắt tuyến ức và truyền vào những con chuột mất tuyến ức đó. Được điều trị theo cách này, bệnh tự miễn không còn phát triển ở chúng nữa. Nhà nghiên cứu Nhật Bản kết luận: « Điều này cho thấy rằng rõ ràng phải có một quần thể tế bào lympho T có khả năng ngăn ngừa sự phát triển của những căn bệnh này. » Đây là điểm khởi đầu cho việc khám phá cơ chế « dung nạp ngoại vi ».

Shimon Sakaguchi đã rất « phấn khích » và « cảm nhận thấy đây là một hướng đi quan trọng. Rằng nếu phân tích sâu hơn hiện tượng này, nó có thể giúp chúng ta hiểu được nguyên lý cơ bản của cơ chế dung nạp miễn dịch. Tôi nghĩ rằng nếu mình có thể khám phá ra được điều này, chẳng hạn trong vòng mười năm nữa thì thật tuyệt vời. Đó là tất cả những gì mà tôi hy vọng vào thời điểm đó. »

Khám phá của Sakaguchi, được công bố 10 năm sau (trên tạp chí Journal of Immunology), đã ngay lập tức thuyết phục được giới chuyên môn. Nhà nghiên cứu người Mỹ Ethan Shevach, thuộc Viện Y tế Quốc gia (NIH) Mỹ, cũng là một người đi đầu trong nghiên cứu về Tregs, xác nhận : « Dữ liệu rất chắc chắn, không thể bác bỏ », « chúng đã thuyết phục mọi người rằng những tế bào như vậy thực sự tồn tại ».

Gen FOXP3 điều khiển tế bào T điều hòa

Đầu những năm 2000, khám phá về tế bào T điều hòa của Sakaguchi đã có thêm một bước tiến mới, có ý nghĩa quyết định. Hai nhóm nghiên cứu, một của Mary Brunkow và một của Fred Ramsdell, đã xác định được một loại gen duy nhất quyết định sự vận hành bình thường của tế bào T điều hòa, nhờ tập trung nghiên cứu hai bí ẩn y học.

Thứ nhất là bệnh xảy ở giống chuột « scurfy », nạn nhân của chứng viêm nhiễm gây tử vong và tự miễn toàn thân, và thứ hai một căn bệnh rất hiếm gặp ở người, gọi là hội chứng IPEX, khi hệ thống miễn dịch phá hủy nội tạng ở trẻ em. Đột biến của gen FOXP3 được phát hiện là nguồn gốc chung của cả hai căn bệnh hiếm nhưng khủng khiếp này. Thiếu gen này, tế bào T điều hòa không thể phát triển, và cơ thể sẽ tự hủy hoại. Khi gen này hoạt động tốt, hệ thống miễn dịch sẽ được sự cân bằng. Khoa học gia Ethan Shevach nhấn mạnh, « việc phát hiện ra gen FOXP3 đã làm thay đổi mọi thứ », « nó chứng minh rằng những tế bào Tregs tạo thành một nhóm riêng biệt, thiết yếu với sự sống. »

https://s.rfi.fr/media/display/ccc5db8c-a2ca-11f0-bf45-005056a90284/w:1024/AP25279349419001.webp

Ảnh ba nhà khoa học được vinh danh Nobel Y học 2025, từ trái qua phải, Mary E Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi. AP - Claudio Bresciani

***

Giải Nobel y học 2025 vinh danh nhà khoa học Nhật Bản cùng hai đồng nghiệp Mỹ và Anh, Mary Brunkow và Fred Ramsdell, về các phát hiện về tế bào T điều hòa và gen FOXP3 cho thấy nền tảng tế bào và phân tử của cơ chế « dung nạp miễn dịch ngoại vi », những phát hiện giúp soi rọi cõi bí ẩn bao trùm các căn bệnh tự miễn, từng được coi là bất khả tri đối với y giới.

Các hướng giúp hóa giải bệnh tự miễn

· Đưa tế bào Tregs từ bên ngoài vào cơ thể: Có thể giúp tìm ra các biện pháp điều trị tận gốc các bệnh tự miễn mà không cần ức chế toàn bộ hệ miễn dịch.

· Xét nghiệm gen FOXP3, đo số lượng Tregs trong máu: Dự đoán nguy cơ mắc bệnh tự miễn từ sớm.

· Thay đổi chế độ dinh dưỡng để tăng cường lượng Tregs tự nhiên (ví dụ: nhờ thực phẩm lên men, thực phẩm có chứa vi sinh - probiotics); vitamine D, omega-3 giúp giảm stress oxy hóa với tế bào).

· Chính sách y tế: Giảm thiểu các yếu tố độc hại môi trường làm sụt giảm Tregs, kích hoạt bệnh tự miễn (ô nhiễm không khí, ô nhiễm do các hóa chất, nhiễm trùng, thực phẩm chứa độc chất).

Từ một bí ẩn đối với y học, bệnh tự miễn đang dần trở thành căn bệnh có thể kiểm soát, có thể chữa trị tận gốc. Tuy nhiên tác dụng của việc phát hiện tế bào T điều hòa không dừng ở bệnh tự miễn, mà còn giúp đi xa hơn rất nhiều trong việc khám phá cái thế giới kỳ diệu của hệ miễn dịch, kiệt tác của thiên nhiên, sản phẩm của quá trình tiến hóa hàng trăm triệu năm của sinh giới, với những ứng dụng tiềm năng lớn hơn gấp bội phần. Đây sẽ là chủ đề của tạp chí Y học một dịp tới.