Nguyễn Thông
21/06/2026
https://baotiengdan.com/2026/06/21/than-tuong-2/
Vụ
một cuốn sách bị thu hồi, nhà xuất bản bị phạt nặng (còn tác giả, cơ quan chủ
quản nhà xuất bản, cơ quan cấp trên xét duyệt xuất bản vẫn chưa biết sẽ như thế
nào) khiến người ta bàn tán, dè chừng.
Ông
hàng xóm nhà tôi chua chát bảo, thành công của họ ở chỗ làm cho con người ta,
dù là người tốt, đã sợ hãi, an phận, yếm thế.
Một
vị phó giáo sư trực tính nhận xét ngắn gọn về cuốn sách: “Nịnh không nên đời
cũng bị hạch tội. Sướng chửa”. Không nên đời có nghĩa là làm không ra trò, vụng
về, thô thiển.
Nhân
đây, nhà cháu có mấy suy nghĩ về thần tượng.
Dường
như thể chế nào, lực lượng cầm quyền cai trị nào cũng mắc căn bệnh thích xây dựng
hình tượng đại diện. Bọn trẻ bây giờ gọi là idol (ai đồ), thần tượng. Hồi tôi
còn bé, đọc những sách vở tài liệu, thấy nhà nước (miền Bắc) lên án bọn phong
kiến, thực dân, phát xít, đế quốc về “tội” đề cao chủ nghĩa cá nhân, tạo lập
hình tượng lừa mị dân chúng. Chỉ có điều, chửi thì cứ chửi, còn xây cũng chả
kém gì, thậm chí hơn. Đề cao cá nhân, tạo lập ra những idol, kể cả bịa đặt,
không ai giỏi, thạo nghề bằng Liên Xô, Trung Quốc, phe xã hội chủ nghĩa.
Không
bàn tới chuyện họ tạo ra những idol đỉnh, siêu hạng, thật giả thực hư lẫn lộn
chẳng biết đường nào lần, chỉ nhắc lại thứ idol tầm tầm mà bộ máy tuyên giáo,
tuyên truyền, văn chương nghệ thuật cách mạng đã xây dựng. Có những hình tượng
được họ tung hô ca ngợi đến giời, nhưng bình tĩnh nghĩ lại sẽ thấy cực kỳ khủng
khiếp, vô nhân, mất hẳn tính người. Đó là hậu quả của việc chỉ chăm chăm xúi
con người ta vào lý tưởng, chính trị, học thuyết, lý luận mà quên hẳn đạo đức
con người.
Lần
giở xa một chút. Nước ta từng chịu cả nghìn năm bắc thuộc. Lối sống và cách
nghĩ Tàu đã ảnh hưởng cực kỳ đậm lên con người Việt, cả phần tốt cũng như xấu.
Dù đã có sự tiếp thu chọn lọc nhưng cái xấu rất nhiều, ám vào xã hội, truyền đời
này đời khác. Những kiểu người “hy sinh” cả bản thân, cả người ruột thịt để phụng
sự vua chúa không hiếm, được nhà cai trị đề cao, coi là tấm gương học tập và
làm theo.
Giới
Tử Thôi cắt thịt đùi mình cho công tử Trùng Nhĩ (sau làm vua là Tấn Văn công)
ăn đỡ đói, Ngô Khởi giết vợ nhằm tỏ lòng trung với vua Lỗ, Dịch Nha thịt cả con
đẻ nấu dâng vua Tề xơi cho lạ miệng…, tinh những kiểu idol quái đản. Đám vua
chúa lợi dụng thứ “người tốt việc tốt” ấy cốt tạo ra đội ngũ xả thân cho mình
chứ thực ra cũng chẳng ưa gì. Chính Tấn Văn công khi lên ngôi đã cố ý “quên” Giới
Tử Thôi, nói với kẻ thân tín rằng một người đã không tiếc cái thân thể mình thì
nhà vua đối với nó cũng chẳng là gì. Quản Trọng từng khuyên Tề Hoàn Công về vụ
Dịch Nha nấu con “tính con người ta, không gì yêu bằng yêu con, con mà còn nỡ
giết thì nghĩ gì đến vua, đến ai; người thân không ai bằng cha mẹ, đã bất hiếu
với cha mẹ thì còn thương được người nào”…
Thôi
thì cứ cho là bọn phong kiến xấu xa tệ hại, chứ đâu nghĩ sau này tệ chẳng kém.
Thời chúng tôi đi học, thế hệ tuổi học trò những thập niên 1960 – 1970, đứa nào
chẳng biết những tấm gương rất… kinh. Trong thực tế có hay không, chả mấy ai
rõ, nhưng đầy rẫy trong văn chương nghệ thuật. Hình tượng được ca ngợi, đề cao
như sự hy sinh quên mình, mới lướt qua dễ gây xúc động, nhưng ngẫm kỹ thật đáng
sợ. Ác vô cùng. Chả còn chút tính người, tình người.
Thử
điểm lại một số tội ác trong văn nghệ. Ai đã đọc cuốn sách viết về trung đoàn
thủ đô rút khỏi Hà Nội năm 1946, “đêm, cái đêm rút qua gầm cầu”, “ra đi ngút trời
khói lửa, cả đô thành nghi ngút cháy sau lưng” chắc khó quên chi tiết này. Tác
giả kể về một người mẹ bế con cùng rút với bộ đội, khi tới bãi Phúc Xá chuẩn bị
vượt sông Hồng thì gặp địch đi tuần. Có nguy cơ lộ, bởi đứa bé bỗng dưng khóc,
người mẹ liền bịt chặt mũi miệng nó, hy sinh con để giữ bí mật. Đội quân rút ra
ngoài an toàn, còn đứa bé chết. Người ta coi bà mẹ ấy là tấm gương. Chị tôi đọc
xong khóc rưng rức. Ông anh tôi học cấp 3, thở dài, bảo thật ghê sợ.
Một
cuốn khác, “Phá vây” của Phù Thăng. Những người lính từ vùng tạm chiếm, anh
dũng phá vây ra vùng tự do. Có hai anh em nhà kia là Nghĩa và Hiếu, yêu thương
nhau lắm. Nhưng Hiếu yếu đuối, lại đang yêu, người yêu vẫn ở lại, bèn vượt sông
quay về vùng tề.
Nghĩa
thương em rồi giận em, sợ em phản bội, sợ đồng chí chê cười mình, liền lấy súng
rê rê ngắm bắn em. Dù tác giả để cho một người khác là Kiên giành súng, bắn Hiếu
chết chìm chới với giữa dòng, nhưng cứ nghĩ tới Nghĩa lại kinh, dù rằng chiến
tranh bản chất là tàn bạo.
Cuốn
nữa, “Hòn đất” của Anh Đức. Bà Cà Xợi thương yêu thằng con trai hơn mọi bà mẹ
trên đời, nhưng thấy con gây tội ác với dân, liền lừa lúc con ngủ, nhặt con dao
dừa chặt đầu con (thằng Xăm). Nhà văn cách mạng Anh Đức đã xây dựng hình tượng
bà mẹ anh hùng như thế. Sau nghe nói có một ông cấp cao đọc được, bắt đổi thành
dân quân do bà báo tin, tới chặt đầu con bà.
Những
hình tượng như vậy do cơ quan tuyên truyền tạo dựng thời chiến tranh không phải
hiếm. Không còn chi máu mủ ruột rà, chả chút tình thân, mất hết tình người, sự
lương thiện bị triệt tiêu, chỉ còn cách mạng, cách mạng, cách mạng. Một thể chế,
một xã hội đề cao con người ác, khen ngợi hành vi nhẫn tâm của kẻ ruột thịt đối
với người ruột thịt, nghĩ cho cùng đã tạo mảnh đất gieo mầm cái ác.
Điều
đó thấy rõ ngay, trong cải cách ruộng đất, kẻ nắm quyền đã tôn vinh những đứa
con đấu tố cha mẹ, cháu chắt đấu hại ông bà, gây ra bao nhiêu tấn bi kịch gia
đình thê thảm. Không có xã hội nào u ám, đen tối, độc ác như vậy, kể cả thực
dân phong kiến. Giá trị đạo đức bị đảo lộn tới mức không thể tin là nó đã tồn tại,
đã xảy ra.
Hồi
dịch Covid-19 vừa rồi, những người, nhiều người, thậm chí có học, đã tung hô nồng
nhiệt đứa con – “bác sĩ Trần Khoa” lạnh lùng ra tay hạ thủ mẹ đẻ, rút ống thở
khiến mẹ chết, dù rằng lý do lấy bình oxy để cứu người khác. Ngay cả phương Tây
văn minh, không thiếu gì trường hợp muốn được chết nhân đạo, chết êm ái, nhưng
Quốc hội cũng chả dám duyệt thành luật, không cho phép, không ban hành luật. Vậy
nhưng, ở xứ ta, “giết mẹ” lại được đề cao, được “cúi đầu mang nợ”, idol ác được
ca ngợi tung hô. Kỳ quặc.
Tôn
vinh những idol được nặn ra để tuyên truyền là chủ trương của nhà cai trị xưa
nay. Còn tin hay không là do nhận thức của mỗi người.
