Liệu Tập có
thể khiến người Trung Quốc chi tiêu nhiều hơn?
Lizzi C. Lee và Jing Qian
- Foreign
Policy
Nguyễn Thị Kim Phụng, biên dịch - Nghiên Cứu Quốc Tế
https://nghiencuuquocte.org/2026/01/15/lieu-tap-co-the-khien-nguoi-trung-quoc-chi-tieu-nhieu-hon/
Các
lãnh đạo biết rằng cầu nội địa yếu là một vấn đề, nhưng họ có thể không có đủ
công cụ để khắc phục nó.
“Nhiệm
vụ số một trong công tác kinh tế Trung Quốc năm 2026,” ban lãnh đạo Bắc Kinh
tuyên bố tại Hội nghị Công tác Kinh tế Trung ương hồi tháng trước, là “kiên định
lấy cầu nội địa làm động lực chính và xây dựng một thị trường nội địa mạnh mẽ.”
Nhưng tuyên bố rõ ràng không nhất thiết đồng nghĩa với hành động rõ ràng. Dù Bắc
Kinh nói rằng họ muốn thúc đẩy tiêu dùng nội địa, vì cả sự ổn định trong nước lẫn
tính bền vững quốc tế, các nhà lãnh đạo Trung Quốc nhiều khả năng sẽ không sẵn
sàng hành động ở quy mô cần thiết để biến điều đó thành hiện thực.
Ngay
từ trước cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, sự kiện đã khiến Bắc Kinh nhận ra
sự bất ổn của thị trường toàn cầu, các quan chức Trung Quốc đã nhấn mạnh tầm
quan trọng của tiêu dùng. Năm 2004, Bắc Kinh đã đề ra cách tiếp cận phát triển
lấy người dân làm trung tâm, và tại Đại hội Đảng lần thứ 17 năm 2007, họ đã kêu
gọi tái cân bằng tăng trưởng và mở rộng cầu nội địa.
Tuy
nhiên, bất chấp những tín hiệu ban đầu này, trên thực tế, các ưu tiên chính
sách vẫn tiếp tục tập trung vào năng lực công nghiệp, cơ sở hạ tầng, và khả
năng cạnh tranh xuất khẩu. Vậy nên, sự hoài nghi đối với quyết tâm chính trị hiện
nay là điều dễ hiểu. Nhưng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dường như đang muốn
xóa bỏ mọi sự mơ hồ. Trong một bài báo gần đây trên tờ Cầu Thị, tạp
chí lý luận chủ chốt của Đảng Cộng sản Trung Quốc, có tiêu đề “Mở rộng cầu nội
địa là một lựa chọn chiến lược,” Tập đã nâng cầu nội địa yếu lên thành vấn đề cốt
lõi của sự ổn định và an ninh kinh tế, lập luận rằng thúc đẩy cầu nội địa
“không phải là một giải pháp tạm thời mà là một lựa chọn chiến lược.”
Bài
viết này thẳng thắn một cách bất thường khi chỉ ra rằng: cầu nội địa không đủ,
đặc biệt là tiêu dùng yếu, là thách thức cấp bách nhất đối với nền kinh tế và
kêu gọi đẩy nhanh các nỗ lực để thu hẹp khoảng cách tiêu dùng.
Nhưng
các nhà phê bình không chỉ nghi ngờ về ý định của Tập. Quan ngại của họ bắt nguồn
từ chính cấu trúc mô hình tăng trưởng của Trung Quốc. Hệ thống kinh tế của nước
này từ lâu đã được tổ chức theo logic “sản xuất là trên hết,” trong đó đầu tư nằm
ở điểm khởi đầu của chuỗi tăng trưởng và tiêu dùng nằm ở điểm cuối.
Đầu
tư được xem là công cụ chính, trong khi tiêu dùng được xem là kết quả cuối cùng
chứ không phải là nền tảng của tăng trưởng. Công bằng mà nói, cầu trong nước đã
tăng đều đặn theo thời gian, và tiêu dùng hộ gia đình cũng tăng lên về giá trị
tuyệt đối. Nhưng sự mở rộng về phía cung lại diễn ra nhanh hơn nhiều. Kết quả
là sự mất cân bằng kéo dài giữa năng lực sản xuất và cầu hộ gia đình.
Tuy
nhiên, báo cáo của Hội nghị Công tác Kinh tế Trung ương tháng trước cho thấy sự
mất cân bằng này không còn được xem là vấn đề thứ yếu nữa. Ban lãnh đạo một lần
nữa mô tả nền kinh tế đang đối mặt với tình trạng “cung mạnh, cầu yếu,” nhưng lần
này, họ kết hợp điều đó với những diễn đạt mới, định nghĩa cầu nội địa là một
điều kiện cấu trúc cần được xây dựng lại.
Điều
đáng chú ý nhất là lời kêu gọi “đầu tư vào con người,” cùng với sự chuyển hướng
rõ ràng sang phát triển “theo cầu nội địa” và sự tái khẳng định tầm quan trọng
của việc khai thác tối đa tiềm năng thị trường nội địa. Lần đầu tiên, Hội nghị
Công tác Kinh tế Trung ương nêu bật kế hoạch nâng cao thu nhập cho người dân
thành thị và nông thôn, mở rộng tiêu dùng dịch vụ, mở rộng phạm vi bảo hiểm cho
người lao động trong nền kinh tế việc làm tự do (gig economy), và loại bỏ các
rào cản pháp lý hạn chế chi tiêu hộ gia đình trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe,
giáo dục, chăm sóc người cao tuổi, và dịch vụ gia đình.
Điều
này phản ánh sự nhận thức ngày càng tăng rằng cầu yếu gắn liền với kỳ vọng về
thu nhập, sự thiếu hụt nguồn cung dịch vụ, tiết kiệm phòng ngừa, và những lỗ hổng
trong mạng lưới an sinh xã hội. Việc tập trung song song vào thúc đẩy đầu tư tư
nhân và kiềm chế cạnh tranh theo kiểu “nội quyển” (involution) càng nhấn mạnh sự
đồng thuận đang nổi lên rằng cầu nội địa trì trệ về cơ bản là một vấn đề vĩ mô
– một vấn đề đòi hỏi phải khôi phục niềm tin và việc làm trong khu vực tư nhân,
thay vì chủ yếu dựa vào các chương trình đổi cũ lấy mới hay trợ cấp tiêu dùng.
Không còn nhiều không gian để trì hoãn. Mô hình đầu tư mạnh mẽ đã duy trì tăng
trưởng suốt hàng chục năm qua giờ đây đang mang lại lợi nhuận giảm dần. Bất động
sản không còn là động lực kinh tế khả thi. Việc mở rộng cơ sở hạ tầng đang đối
mặt với cả giới hạn tài khóa và năng suất biên giảm dần. Những trở ngại về nhân
khẩu học cũng ngày càng gia tăng. Đồng thời, niềm tin của các hộ gia đình và
doanh nghiệp tư nhân vẫn dễ lung lay, bị ảnh hưởng bởi sự bất ổn về thu nhập, sự
suy thoái của thị trường bất động sản, và những vết sẹo dai dẳng từ sự can thiệp
quá mức của cơ quan quản lý trong quá khứ.
Dù
hiệu quả thương mại của Trung Quốc trong năm qua mạnh hơn nhiều so với dự đoán,
nhưng sự phục hồi đó không thể xóa bỏ những điểm yếu tiềm ẩn. Căng thẳng thương
mại vẫn là một đặc điểm cấu trúc của môi trường bên ngoài. Những hạn chế về tiếp
cận thị trường, kiểm soát công nghệ, và tranh chấp chính sách công nghiệp sẽ tiếp
tục thu hẹp không gian tăng trưởng bên ngoài của Trung Quốc.
Ngoài
những hạn chế này, môi trường bên ngoài Trung Quốc cũng ngày càng trở nên khắc
nghiệt hơn, với sức mạnh xuất khẩu trong các lĩnh vực từ xe điện đến năng lượng
sạch ngày càng được xem – dù đúng hay sai – như bằng chứng về tình trạng dư thừa
năng lực sản xuất mang tính cấu trúc. Những nhận định này đang dần chuyển thành
các phản ứng chính sách: thuế quan, điều tra trợ cấp, yêu cầu nội địa hóa, và
phản đối chính trị.
Kết
quả là, chỉ riêng hiệu quả xuất khẩu không còn có thể đảm bảo cầu bền vững từ
bên ngoài, củng cố thêm luận điểm rằng mô hình tăng trưởng của Trung Quốc cần
phải dựa nhiều hơn vào khả năng hấp thụ trong nước.
Điều
này dẫn đến một mâu thuẫn rõ ràng trong các tín hiệu của Hội nghị Công tác Kinh
tế Trung ương. Cầu nội địa đã xuất hiện nhiều hơn trong ngôn từ, nhưng giới
lãnh đạo dường như lại tin rằng quá trình chuyển đổi có thể tiếp tục mà không cần
chuyển tiền trực tiếp cho hộ gia đình hoặc kích thích tiêu dùng trên quy mô lớn.
Vấn đề có thể không phải là do bị phản đối mà là do bị hạn chế: có một nhận định
trong nội bộ Bắc Kinh rằng những công cụ như vậy đi kèm những hạn chế cố hữu và
có thể khó triển khai hiệu quả trong khuôn khổ quản trị hiện tại của Trung Quốc.
Một
phần của sự thận trọng này phản ánh các điều kiện bên ngoài. Sức mạnh xuất khẩu
trong phần lớn năm 2025 đã tạo ra quãng nghỉ tạm thời, làm giảm tính cấp thiết
của việc can thiệp mạnh mẽ hơn vào phía cầu. Khả năng phục hồi đó cũng củng cố
logic chính trị của việc mở rộng mô hình hiện có, thay vì thực hiện những thay
đổi đáng kể.
Thực
tế về quản lý và thể chế cũng rất quan trọng. Hệ thống tài khóa và quản trị của
Trung Quốc không thực sự phù hợp cho việc trợ cấp tiền mặt trên diện rộng. Thu
nhập hộ gia đình, mô hình tiêu dùng, và khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng tài
chính có sự khác biệt rất lớn giữa các vùng. Không phải tất cả các hộ gia đình
đều được tích hợp đầy đủ vào hệ thống ngân hàng chính thức, trong khi dữ liệu về
thu nhập và việc làm vẫn chưa đồng đều về phạm vi và chất lượng. Bên cạnh đó,
chính quyền địa phương, những người chịu trách nhiệm cho phần lớn chi tiêu xã hội,
hiện đang chịu áp lực tài khóa đáng kể.
Việc
thúc đẩy mạnh mẽ tiêu dùng hộ gia đình cũng tiềm ẩn những vấn đề nhạy cảm về
chính trị. Suy cho cùng, tăng trưởng tiêu dùng bền vững đồng nghĩa với việc hộ
gia đình phải chiếm tỷ trọng lớn hơn trong thu nhập quốc gia, tiền lương lao động
phải cao hơn, và quyền lực giữa nhà nước, doanh nghiệp, cùng người lao động phải
được tái cân bằng. Thực hiện sự chuyển đổi này đòi hỏi hệ thống phải chứng minh
khả năng trao quyền cho các doanh nghiệp tư nhân và hộ gia đình mà không gây ra
bất ổn về mặt thể chế hoặc những vấn đề nhạy cảm về chính trị. Một khu vực hộ
gia đình được trao quyền đồng nghĩa với quyền tự chủ lớn hơn, theo đó làm giảm
bớt ảnh hưởng và quyền lực của đảng-nhà nước. Những động lực này giúp giải
thích tại sao chiến lược cầu nội địa của Hội nghị Công tác Kinh tế Trung ương
được định hình thông qua “đầu tư” thay vì chuyển tiền trực tiếp cho hộ gia
đình. Việc nhấn mạnh “đầu tư vào con người” thông qua mở rộng các dịch vụ, giáo
dục, và cơ sở hạ tầng chăm sóc sức khỏe giúp chương trình nghị sự liên quan đến
tiêu dùng gần gũi hơn với phía cung, được định hình theo hướng thúc đẩy năng suất
và hỗ trợ tăng trưởng hơn là tái phân phối. Cách tiếp cận này phù hợp hơn với
các mô hình chính sách hiện hành.
Dù
còn nhiều hạn chế, báo cáo Hội nghị Công tác Kinh tế Trung ương đã chỉ ra sự
thay đổi trong cách tiếp cận cầu của giới lãnh đạo. Ngôn ngữ chính sách gần đây
cho thấy sự hiểu biết rõ hơn về các yếu tố cơ bản dẫn đến tiêu dùng yếu và một
khuôn khổ mạch lạc hơn để tăng cường cả cầu và đầu tư theo thời gian. Việc tập
trung vào dịch vụ là không sai. Tiêu dùng dịch vụ hiện chiếm gần một nửa chi
tiêu hộ gia đình, và nhu cầu về chăm sóc sức khỏe, chăm sóc người già và trẻ
em, cũng như giáo dục đang tăng nhanh khi dân số già đi. Tuy nhiên, dịch vụ lại
chính là lĩnh vực mà các hạn chế về nguồn cung và rào cản pháp lý gây ra nhiều
khó khăn nhất.
Tăng
trưởng thu nhập và thu hẹp khoảng cách bảo hiểm trong nền kinh tế việc làm tự
do phản ánh nhận thức rằng sự suy yếu của tiêu dùng bắt nguồn từ điều kiện thị
trường lao động. Các biện pháp kích thích đơn lẻ sẽ không có nhiều tác dụng
thay đổi hành vi hộ gia đình nếu kỳ vọng về thu nhập vẫn yếu và tâm lý kinh tế
vĩ mô ngày càng xấu đi. Việc làm ổn định, cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục
và cơ hội việc làm, cùng với các hệ thống an sinh xã hội vững mạnh hơn đều nhằm
mục đích giảm bớt bất ổn và khuyến khích chi tiêu tăng dần theo thời gian.
Nhưng
chính sự “dần dần” đó lại là rủi ro. Niềm tin dựa trên thu nhập cần thời gian để
xây dựng, trong khi các động cơ tăng trưởng truyền thống thì đã suy yếu rồi. Cầu
yếu kéo dài có nguy cơ làm trầm trọng thêm vòng xoáy giảm phát, làm nản lòng đầu
tư và tuyển dụng tư nhân, đồng thời gieo rắc những kỳ vọng bi quan. Nếu tiêu
dùng vẫn ảm đạm trong khi năng lực cung tiếp tục mở rộng, sự mất cân bằng này
có thể trở nên tồi tệ hơn.
Ngoài
ra còn có rủi ro đáng kể trong khâu triển khai. Nhiều chính sách liên quan đến
“đầu tư vào con người” phụ thuộc vào các chính quyền địa phương, nơi đang phải
đối mặt với ngân sách eo hẹp và hàng loạt ưu tiên chồng chéo. Mở rộng năng lực
giáo dục và chăm sóc sức khỏe, cải thiện chất lượng dịch vụ và ổn định việc làm
đều đòi hỏi nguồn vốn bền vững và cam kết quản lý ở cấp địa phương.
Trong
lịch sử, các chính sách khuyến khích địa phương thường ưu tiên sản xuất và đầu
tư, những động lực tăng trưởng dễ thấy và dễ “ghi điểm” nhất về mặt chính trị –
thường thông qua kinh doanh đất đai và xây dựng các dự án cơ sở hạ tầng. Giờ
đây, khi doanh thu từ đất giảm đáng kể và các ràng buộc về nợ bắt đầu siết chặt,
chính quyền địa phương vừa thiếu thiện chí, vừa thiếu khả năng trong việc tài
trợ cho chương trình “đầu tư vào con người” mà Bắc Kinh đang kêu gọi.
Đáng
chú ý, trong bài phát biểu chính thức tại Hội nghị Công tác Kinh tế Trung ương,
Tập đã cảnh báo rõ ràng rằng những thất bại trong việc triển khai ở cấp địa
phương và các hệ thống khuyến khích sai lệch đã trở thành rào cản lớn. Ông chỉ
trích quan điểm sai lầm của các quan chức địa phương về các chỉ số đánh giá hiệu
quả, dẫn đến việc họ ưu tiên những “thành tựu” ngắn hạn, dễ thấy, hơn là những
kết quả lâu dài, mang tính nền tảng.
Tập
kêu gọi các quan chức từ bỏ các mục tiêu chỉ tập trung vào GDP, hạn chế “các dự
án làm màu,” và chuyển sang áp dụng các hệ thống đánh giá hiệu quả, phân hóa
hơn để khen thưởng kết quả thực chất thay vì chỉ chú trọng vào tăng trưởng trên
danh nghĩa.
Tuy
nhiên, việc điều chỉnh các ưu đãi về tài khóa và nghề nghiệp sao cho có lợi cho
tiêu dùng và dịch vụ đòi hỏi những cải cách sâu rộng hơn, bao gồm việc tái cân
bằng hệ thống tài khóa hướng về chính quyền địa phương và chuyển dịch cơ sở thuế
khỏi lĩnh vực sản xuất, vốn là những cải cách khó khăn.
Câu
hỏi hóc búa nhất là liệu sự chuyển hướng này có gây ra hậu quả chính trị hay
không. Thật sai lầm khi cho rằng việc trao quyền cho hộ gia đình sẽ đe dọa sự ổn
định của đảng-nhà nước. Rủi ro chính trị thực sự không nằm ở việc người dân
tiêu tiền nhiều hơn, mà nằm ở việc họ luôn cảm thấy bất an. Biến động kinh tế –
chi phí chăm sóc sức khỏe và giáo dục khó đoán, triển vọng việc làm bấp bênh,
và mạng lưới an sinh yếu kém – tạo ra chính xác loại lo lắng có thể làm suy yếu
uy tín chính trị của đảng-nhà nước.
Do
đó, việc chuyển hướng sang cầu nội địa không còn là sự lựa chọn mà là mệnh lệnh
cấp thiết. Quan ngại nằm ở chỗ khung thời gian mà Bắc Kinh đặt ra có thể quá
dài. Hiện tại, Bắc Kinh dường như hài lòng với việc “án binh bất động” – từng
bước thúc đẩy cải cách cầu nội địa, trong khi dựa vào những thế mạnh còn lại
trong công nghiệp và thương mại để ổn định tăng trưởng. Chiến lược đó có thể
giúp kéo dài thời gian và trì hoãn những lựa chọn khó khăn. Nhưng nếu cầu yếu
kéo dài trong khi cung tiếp tục mở rộng, áp lực giảm phát, biên lợi nhuận thu hẹp,
và cạnh tranh nội quyển sẽ gia tăng – làm suy yếu tăng trưởng việc làm và tiền
lương, vốn là nền tảng của tiêu dùng bền vững. Nếu cầu nội địa không được củng
cố một cách nhanh chóng và đáng tin cậy hơn, chiến lược này có nguy cơ phản tác
dụng: cố gắng kích cầu trong khi nguồn gốc gây ra sự bất an cho người dân vẫn
chưa được giải quyết triệt để. Hiện tại, vẫn chưa có kết luận cuối cùng. Vấn đề
đã được nhận thức rõ ràng hơn, nhưng cầu nội địa vẫn đang ở trong tình trạng bấp
bênh giữa khát vọng và hạn chế. Câu hỏi không phải là liệu Trung Quốc có cần cầu
nội địa hay không, mà là liệu nền kinh tế chính trị của nước này có thể đáp ứng
được điều đó kịp thời hay không.
---------------------
Lizzi
C. Lee
là nghiên cứu viên về kinh tế Trung Quốc tại Trung tâm Phân tích Trung Quốc thuộc
Viện Chính sách Xã hội Châu Á.
Jing
Qian
là đồng sáng lập kiêm giám đốc điều hành của Trung tâm Phân tích Trung Quốc thuộc
Viện Chính sách Xã hội Châu Á.
Huiyan
Li
đã hỗ trợ nghiên cứu cho bài viết này.
Nguồn: Lizzi
C. Lee và Jing Qian, “Can
Xi Jinping Make China Spend?,” Foreign Policy, 08/01/2026
No comments:
Post a Comment