Chỉnh
trang đô thị rốt cuộc là vì ai?
12/10/2026
https://baotiengdan.com/2026/10/12/chinh-trang-do-thi-rot-cuoc-la-vi-ai/
Tôi đã soạn bài dưới đây để gửi cho một tòa báo chính thống
của Việt Nam theo đề xuất của họ, nhưng cuối cùng không được đăng vì được cho
là vấn đề này đang nhạy cảm. Nay tôi đành phải đăng trên facebook của tôi.
***
Những ngày gần đây, theo dõi những tranh luận sôi nổi xoay
quanh các đồ án quy hoạch phân khu ven sông hay những đại lộ hàng chục làn xe
sắp sửa vươn qua các khu dân cư lâu đời tại Hà Nội hay TP.HCM, trong tôi lại
dấy lên một nỗi trăn trở khôn nguôi. Đứng trước những bản phối cảnh 3D lung
linh về một đô thị hiện đại với tháp cao tầng và đại lộ thênh thang, một câu
hỏi cốt lõi vẫn luôn được nghĩ đến. Không biết chỉnh trang đô thị rốt cuộc là
vì ai, và ai sẽ là người thực sự được thụ hưởng thành quả đó?
Một thực tế đáng buồn là trong suốt nhiều thập kỷ qua, mô hình
cải tạo đô thị ở nước ta vẫn loay hoay trong một kịch bản quen thuộc và nặng
tính hành chính: Doanh nghiệp đề xuất dự án, Nhà nước phê duyệt, ban hành quyết
định thu hồi đất rồi ấn định một mức giá đền bù để di dời cư dân đi nơi khác.
Nơi cư dân rời đi – những mảnh đất đắc địa ven sông hay nội đô – nhanh chóng
mọc lên những đại dự án thương mại đắt đỏ. Còn những người dân vừa rời đi –
những người đã cống hiến cả đời, gắn bó qua nhiều thế hệ để tạo nên bản sắc và
nhịp sống của vùng đất đó – lại trở thành kẻ trắng tay về sinh kế, không đủ khả
năng tài chính để mua lại dù chỉ một mét vuông căn hộ trên chính nơi mình từng
sống.
Tư duy “di dời để làm mới” ấy đã và đang để lại những vết
thương đô thị rất sâu. Đó là sự đứt gãy về sinh kế khi những người lao động nhỏ
lẻ bị đẩy ra xa hàng chục kilômét – nơi thiếu vắng cả hạ tầng lẫn cơ hội việc
làm. Đó là sự xé lẻ tình làng nghĩa xóm, làm đứt gãy các mạng lưới an sinh tự
nhiên vốn được bồi đắp qua nhiều thập kỷ. Đau xót hơn, không ít khu đất bị giải
tỏa vốn là đất được Nhà nước cấp chính thống cho cán bộ, chiến sĩ, công chức từ
hàng chục năm trước. Việc buộc họ phải chịu cảnh di dời, thậm chí tái định cư
đến lần thứ hai, không chỉ gây xáo trộn đời sống mà còn có thể làm tổn thương
sâu sắc lòng tin của người dân vào sự ổn định về an cư.
Chưa kể, việc đập bỏ hàng loạt công trình kiên cố trị giá hàng
nghìn tỷ đồng để “làm lại từ đầu” là một sự lãng phí vô cùng to lớn tài sản
tích lũy của xã hội. Chúng ta dường như đang đánh đổi cả hành lang xanh điều
hòa khí hậu, bóp nghẹt môi trường sống và nguy cơ xóa sổ cả những làng cổ, làng
nghề truyền thống ngàn năm vốn là “hồn cốt” không thể tái tạo bằng tiền của Thủ
đô hay TP.HCM.
Nhưng đô thị hóa không nhất thiết phải là một cuộc lựa chọn
nghiệt ngã giữa “phát triển” và “di dời”.
Nhìn ra thế giới, từ Nhật Bản đến các nước Châu Âu, triết lý
“Chỉnh trang đô thị dựa vào cộng đồng” (Community-led Regeneration) đã chứng
minh một hướng đi hoàn toàn khác. Ở đó, người dân không bị coi là “đối tượng
cần giải tỏa”, mà là chủ thể trung tâm. Hơn thế nữa, nhìn ngay vào thực tiễn
trong nước hiện nay, chúng ta đã bắt đầu thấy những tín hiệu tự phát rất văn
minh. Tại một số khu vực ven sông ở TP.HCM, đã xuất hiện những tổ hợp cư dân tự
quản chủ động ngồi lại với nhau. Họ tự lập bản thảo đề xuất hiến trích hơn 50%
diện tích đất ở để làm công viên hành lang xanh và mở đường công cộng cho thành
phố. Đổi lại, họ kiến nghị Nhà nước cho phép điều chỉnh tăng hệ số sử dụng đất
trên phần quỹ đất còn lại để xây dựng tháp cao tầng.
Kết quả của bài toán cân đối đó kỳ diệu đến mức: Người dân vừa
có nhà mới hiện đại tái định cư tại chỗ miễn phí, vừa có công viên xanh mặt
tiền sông, Nhà nước không mất một đồng ngân sách giải phóng mặt bằng, còn doanh
nghiệp tham gia đóng vai trò là nhà thầu thi công nhận thù lao hợp lý chứ không
gom trọn đất đai.
Hành lang pháp lý cho mô hình tiến bộ này thực ra đã mở sẵn.
Luật Đất đai năm 2024 đã chính thức thể chế hóa các cơ chế như góp quyền sử
dụng đất, điều chỉnh lại đất đai, tự thỏa thuận và hợp tác đầu tư. Đây chính là
“chìa khóa vàng” để người dân, doanh nghiệp và chính quyền bắt tay nhau cùng
làm.
Thay vì để người dân ôm đơn từ khiếu nại hay phản ứng bộc phát
khi bị thu hồi đất, con đường văn minh nhất lúc này là chuyển từ thế bị động
sang chủ động. Cư dân cần liên kết lại, thành lập các pháp nhân đại diện hoặc
tổ tơp, hợp tác xã, phối hợp với đội ngũ kiến trúc sư, luật sư để lập nên các
Đề án chỉnh trang đô thị đối ứng. Khi đó, người dân có thể danh chính ngôn
thuận ngồi vào bàn đàm phán với chính quyền và doanh nghiệp trên thế chủ động.
Về phía chính quyền, đã đến lúc cần thay đổi tư duy quản trị:
từ vai trò của người ra quyết định thu hồi hành chính sang vai trò bên trọng
tài, hỗ trợ tư vấn pháp lý và phê duyệt quy hoạch cho các đề án do cộng đồng đề
xuất. Đối với các doanh nghiệp, hãy học cách làm ăn văn minh bằng việc trở
thành đối tác phát triển dự án thay vì tư duy gom đất thương mại thuần túy.
Một thành phố đáng sống không thể được đo đếm thuần túy bằng
chiều cao của những tòa nhà chọc trời hay chiều rộng của những đại lộ vô cảm.
Sự thịnh vượng bền vững của một đô thị phải được nâng đỡ bởi sự ổn định sinh
kế, sự hài hòa lợi ích và lòng tin sâu sắc của nhân dân. Chỉnh trang đô thị,
suy cho cùng, chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó làm cho cuộc sống của người dân địa
phương tốt đẹp hơn, an cư hơn ngay trên mảnh đất mà họ đã coi là quê hương.
______
Tác giả: Ông
Hirota Fushihara là người Nhật sống ở Việt Nam gần 20 năm. Ông từng học tiếng
Việt tại khoa Tiếng Việt, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ) từ năm 1993–1995,
sau đó ông học Đại học Luật Hà Nội.
Ông làm việc trong lĩnh vực tư vấn đầu tư, hoạt động như một
chuyên gia pháp lý, tham gia đóng phim, làm phiên dịch Việt – Nhật, thành lập
tổ chức phi lợi nhuận, hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi cho thực tập sinh, du học
sinh Việt Nam. Đọc thêm thông tin về ông Fushihara trên BBC và báo Tiền Phong.
No comments:
Post a Comment