“Tam Nhân Bang” của Tập Cận Bình
Đặng Duật Văn (Deng Yuwen) - Foreign Policy
https://nghiencuuquocte.org/2026/10/27/tam-nhan-bang-cua-tap-can-binh/
Nhà lãnh đạo Trung Quốc phân chia quyền lực giữa hai cấp phó đáng
tin cậy nhất của mình như thế nào?
Trong lúc Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) chuẩn bị triệu tập Hội
nghị Trung ương 5 khóa 20, những tin đồn về thay đổi nhân sự cấp cao một lần
nữa lại lan truyền khắp các cộng đồng nói tiếng Hoa ở nước ngoài. Một trong
những tuyên bố kỳ lạ nhất là Thủ tướng Lý Cường – người chính thức giữ vị trí
số hai – đã được chỉ định làm người kế nhiệm Tập Cận Bình và thậm chí sẽ thay
thế ông làm Tổng Bí thư Đảng tại hội nghị sắp tới. Trước Hội nghị Trung ương 4
năm ngoái, Thái Kỳ, một thành viên khác của Thường vụ Bộ Chính trị, lại là
người được đồn đoán sẽ kế nhiệm Tập.
Cả hai tin đồn này đều không đáng tin. Tuy nhiên, khi được nhìn
nhận cùng nhau, chúng vô tình tiết lộ một điều cốt lõi về cách vận hành của nền
chính trị tinh hoa Trung Quốc: Tập Cận Bình phụ thuộc rất nhiều vào Lý Cường và
Thái Kỳ, hai cấp phó quan trọng nhất của ông, để duy trì quyền lãnh đạo.
Để hiểu nền chính trị tinh hoa Trung Quốc, ta cần xác định các
quan hệ quyết định cách thức quyền lực vận hành, thay vì quá bận tâm đến những
manh mối được cho là ẩn giấu trong từng cuộc họp hay từng bức ảnh. Một lý do
khiến các nhà quan sát bên ngoài liên tục đánh giá sai quyền lực của Tập là do
họ đã lạc lối trong màn sương mù của các cuộc đấu đá quyền lực, tưởng tượng
Trung Nam Hải – khu phức hợp đầu não của Trung Quốc – như một nơi luôn chực chờ
các cuộc đảo chính cung đình mà bỏ qua cách hệ thống này vận hành hàng ngày.
Dù đã tập trung bao nhiêu quyền lực vào tay mình, Tập cũng không
thể đích thân quản lý cỗ máy khổng lồ của nhà nước Trung Quốc, hay chính ĐCSTQ
rộng lớn. Ông cần các cấp phó. Trong Bộ Chính trị khóa 20, Lý Cường và Thái Kỳ
là hai trợ thủ không thể thiếu nhất của ông – một người phụ trách các vấn đề
chính phủ, người kia lo liệu các vấn đề đảng. Cùng nhau, họ tạo thành thứ mà
tôi gọi là “Trung ương Tam Nhân Bang” (bộ ba trung tâm) định hình nên chính trị
tinh hoa thời kỳ Tập Cận Bình.
Khi gọi họ là “Tam Nhân Bang,” ý tôi không phải là ba người này
tạo thành một phe phái giống như “Tứ Nhân Bang” khét tiếng trong Cách mạng Văn
hóa (1966–1976), nhóm lãnh đạo cách mạng sau này bị đổ lỗi cho những thảm họa
của thời kỳ đó. Đúng hơn, đây là một khuôn khổ để hiểu về quyền lực. Chu Ân
Lai, vị thủ tướng đầu tiên của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, từng khuyên các chỉ
huy quân sự cấp cao mới bước chân vào giới tinh hoa chính trị rằng để hiểu được
tình hình thì phải nắm bắt và lèo lái thứ mà ông gọi là “chính trị trung tâm” –
quan hệ giữa Mao Trạch Đông, nhà lãnh đạo quân sự Lâm Bưu, và vợ của Mao là
Giang Thanh, ba nhân vật quyền lực nhất lúc bấy giờ.
Quan sát của Chu đã nắm bắt trọn vẹn bản chất của nền chính trị
tinh hoa trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa. Mao đóng vai trò trung tâm, trong khi
Lâm và Giang dựa vào các nguồn quyền lực chính trị khác nhau để đảm bảo vị thế
đặc biệt của mình. Cả hai đều phụ thuộc vào Mao, nhưng họ cũng cạnh tranh lẫn
nhau. Lâm thất thế vào năm 1971, khi một chuỗi sự kiện cho đến nay vẫn còn là
bí ẩn đã dẫn đến cái chết của ông. Còn Giang sụp đổ vào năm 1976, khi “Tứ Nhân
Bang” do bà đứng đầu bị người kế nhiệm của Mao là Hoa Quốc Phong lật đổ.
Ngày nay, Tập Cận Bình, Lý Cường, và Thái Kỳ cũng tạo thành một
tam giác không cân xứng tương tự: Tập nắm quyền uy tối thượng đối với hai người
còn lại, trong khi Lý và Thái thực hiện các chức năng riêng biệt, chia sẻ những
lợi ích chung và vẫn là những đối thủ cạnh tranh tiềm năng.
Nhưng những điểm tương đồng trong lịch sử không nên làm lu mờ
những khác biệt quan trọng hơn. Lâm không chỉ là người kế nhiệm được chỉ định
chính thức của Mao, mà còn là một chỉ huy quân sự với những chiến công thời
chiến, uy tín đáng nể, và các mối liên hệ lâu năm trong quân đội. Giang tận
hưởng vị thế độc tôn là vợ của Mao, cùng với mạng lưới chính trị mà bà đã tự
tay xây dựng trong suốt Cách mạng Văn hóa. Cả hai sẽ không thể hành xử quyền
lực nếu thiếu Mao, nhưng cũng không ai phụ thuộc hoàn toàn vào sự ủy quyền hằng
ngày của ông – đặc biệt là Lâm.
Lý và Thái thì khác. Con đường thăng tiến chính trị của cả hai đều
nhờ vào sự tin tưởng mà họ gầy dựng với Tập trong suốt thời gian công tác ở cả
cấp tỉnh và chính quyền trung ương. Không ai sở hữu vốn chính trị độc lập như
Lâm đã từng, lại càng không có mối liên hệ gia đình mang lại vị thế đặc biệt
như Giang. Vì thế, những lợi ích gắn kết Tập, Lý, và Thái có sự đồng điệu chặt
chẽ hơn nhiều so với những gì từng gắn kết Mao, Lâm, và Giang. Thêm vào đó, cả
Lý lẫn Thái đều không thể thiết lập các trung tâm quyền lực độc lập nằm ngoài
tầm kiểm soát của Tập.
Tập đã phân định rõ ràng trách nhiệm giữa Lý và Thái, đồng thời
ngăn chặn cả hai độc chiếm quyền lực trong phạm vi quản lý của mình. Tập tin
dùng cả hai người mà không thể hiện công khai sự thiên vị rõ rệt nào. Chí ít
thì cho đến nay, không có bằng chứng nào cho thấy có sự xung đột gay gắt, công
khai như những gì từng đặc trưng cho quan hệ giữa Lâm và Giang.
Sự phân chia trách nhiệm giữa Lý và Thái kể từ Đại hội Đảng lần
thứ 20 vào năm 2022 có vẻ khá rõ ràng. Lý giữ chức Thủ tướng Quốc vụ viện và
xếp thứ hai trong hệ thống cấp bậc của đảng. Trong khi đó, Thái là Bí thư thứ
nhất của Ban Bí thư – cơ quan điều hành Bộ Chính trị. Dù đứng thứ năm trong hệ
thống đảng, Thái lại phụ trách công việc hằng ngày của Ban Bí thư, đồng thời là
Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương Đảng đầy quyền lực. Năm nay, ông còn được bổ
nhiệm tiếp quản Trường Đảng Trung ương ở Bắc Kinh. Những vị trí này khiến ông
gần như lúc nào cũng túc trực bên cạnh Tập.
Một số người cho rằng chính vì những lý do trên nên Thái có quyền
lực hơn Lý, nhưng giả định này là sai. Việc thường xuyên tiếp xúc với nhà lãnh
đạo tối cao chắc chắn cho phép Thái có ảnh hưởng đáng kể đến lịch trình cũng
như những thông tin báo cáo lên Tập. Nhưng sự gần gũi, kề cận không phải là tất
cả trong một hệ thống như của ĐCSTQ.
Trong số các ưu tiên của Tập, đảng chắc chắn xếp trên chính phủ.
Bộ máy tổ chức, hệ thống nhân sự, cơ quan kỷ luật, ý thức hệ, và các định chế
an ninh của đảng quyết định trực tiếp đến việc Tập có thể duy trì quyền lực của
mình hay không. Kinh tế có thể thăng trầm, nhưng quyền kiểm soát chính trị đối
với đảng thì không được phép suy yếu. Đó chính là lý do Tập giao phó Ban Bí thư
và Văn phòng Trung ương Đảng cho Thái, người mà ông vô cùng tin tưởng.
Tuy nhiên, sắp xếp này ẩn chứa một nghịch lý dễ bị bỏ qua: Chính
vì công tác đảng quá đỗi quan trọng nên Tập không thể giao phó hoàn toàn những
quyền lực cốt lõi đó cho Thái.
Thái phụ trách điều phối, liên lạc, và giám sát việc thực hiện các
công tác của trung ương đảng. Nhưng công tác đảng không phải là một lĩnh vực
duy nhất mà ông có thể độc chiếm. Công tác kiểm tra kỷ luật và phòng chống tham
nhũng, nhân sự và tổ chức, tuyên truyền và tư tưởng, chính pháp và an ninh đều
do những người thân tín khác của Tập giám sát, và họ báo cáo trực tiếp với nhà
lãnh đạo.
Thêm vào đó, năm ngoái, Tập đã điều chuyển Thạch Thái Phong, người
trước đây phụ trách công tác mặt trận thống nhất, sang đứng đầu Ban Tổ chức
Trung ương, cơ quan chịu trách nhiệm đánh giá và tuyển chọn cán bộ đảng. Dù Tập
có dụng ý dùng sự bổ nhiệm này để kìm hãm Thái hay không, thì về mặt khách
quan, nó vẫn hạn chế khả năng của Thái trong việc biến bộ máy của đảng thành cơ
sở quyền lực cá nhân. Còn quân đội, dĩ nhiên, vẫn nằm dưới sự chỉ huy trực tiếp
của Tập.
Việc Thái chịu trách nhiệm về công tác đảng cũng không có nghĩa là
Tập sẽ tránh can thiệp trực tiếp. Các chiến dịch chống tham nhũng nên tiến xa
đến đâu, các tiêu chuẩn chính trị nào mà các quan chức phải đáp ứng, và các
chiến dịch giáo dục tư tưởng nào đảng nên tiến hành đều do đích thân Tập quyết
định. Vai trò của Thái là chuyển hóa ý chí của Tập vào các hoạt động hằng ngày
của trung ương đảng.
Tương tự, Lý cũng hoạt động với vô số ràng buộc của riêng mình.
Tập đã đưa nhiều quyết định kinh tế lớn về dưới quyền quản lý trực tiếp của
trung ương đảng thông qua các cơ quan như Ủy ban Kinh tế Tài chính Trung ương
và Ủy ban Tài chính Trung ương. Tại Quốc vụ viện, các Phó Thủ tướng Đinh Tiết
Tường và Hà Lập Phong – cùng một số quan chức khác – phụ trách các lĩnh vực
quan trọng và đóng vai trò nhất định. Những sự sắp xếp này theo đó phân tán
phần nào thẩm quyền của Thủ tướng.
Nhưng Quốc vụ viện về cơ bản khác biệt so với Ban Bí thư và Văn
phòng Trung ương. Đây là một cơ quan nhà nước với hệ thống hành chính riêng,
quyền hạn được luật pháp quy định, cùng một bộ máy thi hành khổng lồ. Việc điều
hành đất nước – bao gồm các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa, cũng như ngoại
giao, và những khía cạnh nhất định của quốc phòng – đòi hỏi sự điều phối và tổ
chức từ Quốc vụ viện.
Quản lý hành chính công, đặc biệt là quản lý kinh tế, liên quan
đến vô số các quyết định cụ thể. Quá trình này đòi hỏi phải dung hòa những lợi
ích xung đột giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương, đồng thời đưa ra các
lựa chọn khi hoàn cảnh liên tục thay đổi. Tập có thể đề ra các chính sách vĩ mô
và định hướng phát triển tổng thể, nhưng ông không thể thay Lý trực tiếp điều
hành chính phủ mỗi ngày. Điều này mang lại cho Lý một mức độ tự quyết định nhất
định đối với các chính sách hằng ngày trong khuôn khổ do Tập vạch ra.
Trong bối cảnh Trung Quốc đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng
bất động sản kéo dài, nợ của chính quyền địa phương, cầu nội địa yếu kém, và áp
lực chiến lược liên tục từ Mỹ, những tham vọng dài hạn của Tập sẽ không thể trở
thành hiện thực nếu thiếu một nền kinh tế vận hành trơn tru. Sự đình trệ kinh
tế cũng có thể làm gia tăng căng thẳng xã hội và đe dọa sự ổn định. Do đó, ở
những giai đoạn nhất định, quản lý kinh tế có thể quan trọng không kém gì chấn
chỉnh chính trị. Kỷ luật đảng và lòng trung thành chính trị có thể được củng cố
bằng các biện pháp mang tính tổ chức, nhưng tăng trưởng kinh tế không thể chỉ
được phục hồi bằng những tuyên ngôn chính trị. Tập đã giao phó Quốc vụ viện cho
Lý – một cộng sự lâu năm với bề dày kinh nghiệm quản lý kinh tế cấp tỉnh – bởi
ông cần một người vừa đáng tin cậy về mặt chính trị, vừa có năng lực thực sự để
hoàn thành công việc.
Cả hai người đều làm việc dưới quyền của Tập, nhưng vị trí Thủ
tướng của Lý và bộ máy hành chính chuyên biệt của Quốc vụ viện mang lại cho ông
những trọng trách điều hành đất nước mà Thái không có. Không thể phủ nhận Thái
đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc duy trì quyền lực cá nhân của Tập,
nhưng ông nghiêng về vai trò “tổng quản” bộ máy đảng xoay quanh nhà lãnh đạo
tối cao. Sức ảnh hưởng của ông phụ thuộc nhiều hơn vào chính bản thân Tập. Cả
hai vị cấp phó đều cực kỳ quan trọng, nhưng chỉ riêng sự kề cận với Tập không
phải là lý do để đảo ngược vị thế tương đối của họ.
Đại hội Đảng lần thứ 21 vào năm sau sẽ là một bài kiểm tra quan
trọng xem liệu cấu trúc này có thể tồn tại được hay không. Tính đến tháng
10/2027, cả Lý và Thái sẽ đều vượt qua độ tuổi nghỉ hưu thông thường là 68
tuổi, nhưng Lý sẽ chỉ lố ba tháng, trong khi Thái sẽ vượt giới hạn gần bốn năm.
Theo quy định bất thành văn về nghỉ hưu lâu nay vẫn được biết đến với tên gọi
“thất thượng, bát hạ” (bảy lên, tám xuống), cả hai sẽ phải nghỉ hưu. Thế nhưng,
quy ước này không phải là một quy tắc bất di bất dịch.
Tuy nhiên, việc giữ lại cả hai nhân vật này trong Thường vụ Bộ
Chính trị dường như khó xảy ra, vì Tập cũng phải nhường chỗ cho những trợ thủ
thân tín khác thăng tiến. Đánh giá của tôi là Lý có triển vọng ở lại Thường vụ
cao hơn – không chỉ đơn giản vì Thái lớn tuổi hơn, mà còn vì hai người này thực
hiện các chức năng chính trị khác nhau.
Tuy nhiên, Thái khó có thể nghỉ hưu hoàn toàn. Ông có thể noi
gương Trần Hy, người vẫn tiếp tục giữ chức Hiệu trưởng Trường Đảng Trung ương
sau khi rời Bộ Chính trị. Thái thậm chí có thể đồng thời đảm nhận chức vụ Phó
Chủ tịch nước mang tính nghi thức.
Câu hỏi đặt ra là liệu Tập cần một phụ tá có thể giúp ông điều
hành đất nước, hay một người có thể giúp ông kiểm soát đảng. Khi những thách
thức trong việc quản trị đất nước ngày càng trở nên phức tạp, sự phụ thuộc của
ông vào một cấp phó như Lý, người có khả năng thực sự giải quyết những thách
thức đó, có lẽ sẽ ngày càng lớn. Đại hội đảng năm sau có thể là lúc sự khác
biệt này trở nên rõ ràng nhất.
---------------------------------
Đặng Duật Văn (Deng Yuwen) là một nhà văn và học giả người Trung
Quốc.
Nguồn: Đặng Duật Văn (Deng Yuwen), “Xi’s Gang of Three,” Foreign Policy,
21/10/2026
No comments:
Post a Comment