PROP 40, ỦNG HỘ HAY PHẢN ĐỐI (Hiếu Chân / Người Việt)

 

 

 

Prop 40, ủng hộ hay phản đối?

Hiếu Chân/Người Việt

October 26, 2026 : 7:14 PM

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/prop-40-ung-ho-hay-phan-doi/

 

Trong phiếu bầu của California, có lẽ mục làm cử tri băn khoăn nhiều nhất không hẳn là lựa chọn các ứng cử viên Dân Chủ hay Cộng Hòa vào các chức vụ dân cử mà là lựa chọn “Yes/No” đối với các đề luật (proposition) được đưa ra trưng cầu dân ý.

 

https://cdn-ilfahmo.nitrocdn.com/vuMlfFeJiohKDHICkFRCVDknmMYpwLwi/assets/images/optimized/rev-0c79a1b/www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2026/10/Mark-Ne-Thue-Cali.jpg

Mark Zuckerberg, ông chủ của Meta (Facebook) đang có kế hoạch dọn ra khỏi California để tránh thuế tài sản theo Prop 40. (Hình minh họa: Roberto Schmidt/AFP via Getty Images)

 

Lá phiếu bầu cử giữa kỳ vào Thứ Ba tuần sau có tới 15 đề luật, trong đó đề luật số 40 (Prop 40), còn được gọi là “Thuế Tỷ Phú 2026,” gây nhiều tranh cãi nhất. Prop 40 đề nghị đánh thuế một lần, mức thuế 5%, lên tài sản của các tỷ phú có tài sản trên một tỷ đô-la cư ngụ ở California sau ngày 1 Tháng Giêng, 2026.

 

Những người đề nghị cho rằng, nếu được thực thi, thuế tỷ phú 2026 có thể đem về cho ngân sách California khoảng $100 tỷ để tài trợ các chương trình chăm sóc y tế như Medi-Cal, hỗ trợ người nghèo và giáo dục công lập. Phe phản đối thì lập luận sắc thuế mới sẽ là thảm họa cho nền kinh tế California, hủy hoại tinh thần kinh doanh, sẽ “xua đuổi” người giàu ra khỏi California, từ đó làm giảm số thu thuế trong tương lai.

 

Loạn quảng cáo ủng hộ và phản đối

 

Tài liệu hướng dẫn bầu cử (official voter information guide) mà tiểu bang gửi đến tận nhà cho cử tri có đăng đầy đủ nội dung đề luật, cũng như các lý lẽ bênh vực và phản đối đề luật để cử tri tham khảo và quyết định, song thật khó để chọn lựa; bên nào cũng có những lập luận xác đáng và thuyết phục. Càng gần tới ngày bỏ phiếu, hai “phe” bênh vực và phản đối Prop 40 cũng tung ra vô số quảng cáo trên truyền hình và mạng xã hội, phát tờ rơi tới tận cửa nhà hoặc hộp thư của cư dân, kêu gọi ủng hộ hoặc bác bỏ Prop 40.

 

Báo The New York Times hôm 27 Tháng Mười dẫn hồ sơ của tiểu bang cho biết, đến nay các tổ chức bênh vực Prop 40 đã chi ra khoảng $10 triệu để quảng cáo, một con số thật khiêm tốn so với hơn $330 triệu ngân sách quảng cáo của phe phản đối. Chiến dịch phản đối mạnh mẽ nhất đến từ một tổ chức phi lợi nhuận có tên Building A Better California (BABC) mới thành lập năm nay để chống lại Prop 40. Tổ chức này nhận tiền đóng góp từ 80 nhà tài trợ, có đội ngũ hoạt động đông đảo, hàng tuần họp vào ngày Thứ Ba để bàn thảo kế hoạch chiếm lĩnh trái tim và khối óc của hơn 20 triệu cử tri California.

 

Do các tỷ phủ là người bị tác động trực tiếp nhất nếu Prop 40 được cử tri bỏ phiếu thông qua nên các tỷ phú cũng là những người đóng góp chính cho BABC. Đứng đầu danh sách là tỷ phú Sergey Brin, đồng sáng lập Google, góp $102 triệu, kế đến là Eric Schmidt, góp $40 triệu, John Doerr, góp $40 triệu, Patrick Collison, góp $33 triệu… Số tiền đóng góp khổng lồ, quy mô chiến dịch quảng cáo sâu rộng cho thấy tầm quan trọng của Prop 40 trong cuộc bầu cử.

 

Thuế và bất công

 

Cần nói ngay rằng, nếu được cử tri bỏ phiếu thông qua và Prop 40 biến thành luật thuế tỷ phú 2026 có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Giêng, 2027, thì luật này chỉ tác động trực tiếp tới khoảng 260 gia đình tỷ phú cư trú ở California. Các gia đình này sở hữu khối tài sản trị giá gần $2,500 tỷ, lớn hơn tổng sản lượng quốc gia (GDP) của Canada hoặc Brazil. Năm ngoái, tài sản của các tỷ phú này đã tăng thêm $497 tỷ, gần bằng GDP của cả nước Việt Nam ($515 tỷ).

 

Ấy thế nhưng, do nhiều lý do, nhiều năm qua các tỷ phú đã không đóng góp phần tương ứng vào ngân sách chung của quốc gia, của tiểu bang và địa phương. Một nghiên cứu của Văn phòng quốc gia Nghiên cứu Kinh tế (National Bureau of Economic Research – NBER) Tháng Tám 2025 cho biết 384 nhà tài phiệt giàu nhất nước Mỹ chỉ đóng 24% thu nhập kinh tế của họ so với 30% của người nộp thuế trung bình.

 

Từ 2019 đến 2025, tài sản của các tỷ phú California tăng thêm $1,400 tỷ nhưng họ chỉ đóng thuế 1.6% số tiền đó, rất thấp so với thuế thu nhập của người lao động bình thường đóng cho tiền lương. Trước đó, một bài điều tra của ProPublica Tháng Sáu, 2021, tiết lộ rằng, một số người giàu nhất nước Mỹ như Elon Musk, Jeff Bezos, Warren Buffett và Michael Bloomberg gần như không đóng đồng thuế nào.

 

Tình trạng bất bình đẳng trong xã hội Mỹ chẳng những không giảm đi cùng với tăng trưởng kinh tế quốc gia, mà ngược lại ngày càng trầm trọng do một hệ thống thuế lạc hậu, ưu ái cho người giàu hơn người trung lưu, và tồn tại nhiều “lỗ hổng” để giới tài phiệt khai thác và né thuế. Hậu quả là 1% người Mỹ ở đỉnh cao kinh tế đang nắm giữ tới 31% tổng tài sản của quốc gia, tương đương $55,000 tỷ giá trị.

 

Sự chênh lệch quá đáng này gây phẫn nộ cho người dân Mỹ và có nguy cơ dẫn tới bất ổn xã hội nhất là khi người giàu dùng tiền bạc để thao túng quyền lực, sở hữu và kiểm soát gần như toàn bộ hệ thống truyền thông của xã hội Mỹ.

 

Thuế tài sản – được gì?

 

Đã vậy, đạo luật One Big and Beautiful Bill Act (OBBBA) ban hành Tháng Bảy năm ngoái lại ưu tiên mở rộng giảm thuế cho các công ty và người giàu, đồng thời cắt giảm ngân sách liên bang tài trợ cho các chương trình phúc lợi công cộng như Medicaid – chăm sóc y tế cho người thu nhập thấp. Một hệ thống thuế như vậy vừa vi phạm những nguyên tắc căn bản của sự công bằng vừa tước đoạt của chính phủ nguồn thu thuế cần thiết để phục vụ xã hội, vừa thúc đẩy việc tích tụ của cải vào tay một số cá nhân.

 

Nếu được thực thi thì thuế tỷ phú 2026 sẽ mang về cho ngân sách khoảng $100 tỷ, tương đương với khoảng 5% tổng số thuế thu nhập (income tax) mà tất cả người California phải đóng hàng năm, đủ để bù lại phần ngân cách bị chính quyền liên bang cắt giảm. Nhưng với các tỷ phú khoản thuế này chỉ bằng một phần nhỏ so với mức tăng khối tài sản của họ.

 

Lấy Mark Zuckerberg, ông chủ của Meta (Facebook) làm ví dụ. Zuckerberg đang có kế hoạch dọn ra khỏi California để tránh thuế tài sản theo Prop 40. Ông ta hiện có tài sản khoảng $260 tỷ, tăng 20 lần so với tài sản của ông ta năm 2013 ($13.3 tỷ); nếu đóng thuế tài sản 5% thì Zuckerberg phải đóng một lần $13 tỷ. Nhưng chỉ một biến động trên thị trường chứng khoán ngày 21 Tháng Chín vừa qua, giá trị cổ phần của Zuckerberg đã “bốc hơi” $25 tỷ, gấp đôi số thuế mà ông ta có thể phải đóng.

 

Việc thuyết phục các tỷ phú chia sẻ tài sản với phần còn lại của xã hội để tài trợ cho các dịch vụ công cộng dường như là điều bất khả thi. Elon Musk, người giàu nhất thế giới, còn tin rằng những người nhận phúc lợi xã hội là “tầng lớp ký sinh trùng” và lòng trắc ẩn (empathy) là “điểm yếu căn bản của nền văn minh phương Tây.” Cách thức hiệu quả để buộc những người này phải vì cộng đồng không phải là vận động, mà cải cách hệ thống thuế sao cho người giàu phải đóng đúng phần của họ.

 

Người giàu sẽ bỏ California?

 

Tháng trước, sáu nhà kinh tế học Mỹ được giải Nobel (gồm Daron Acemoglu, Abhijit Banerjee, Peter Diamond, Esther Duflo, Paul Krugman và Joseph Stiglitz) đã cùng công bố một bức thư ngỏ ủng hộ Prop 40. Trong thư, họ cho rằng, Prop 40 là “mức thuế đầu tiên đánh vào tài sản của các tỷ phú trên thế giới” và “California là nơi thích hợp để thực hiện bước đi lịch sử này.”

 

Lý lẽ chính của những người phản đối Prop 40 là các tỷ phú sẽ đồng loạt rời bỏ California, chuyển đến sống ở các tiểu bang không đánh thuế tài sản.

 

Thực tế, từ khi Prop 40 được nêu ra Tháng Mười Một năm ngoái, một số tỷ phú đã cố gắng ra đi trước thời hạn ngày 1 Tháng Giêng, 2026. Trong mùa Giáng Sinh năm 2025, Sergey Brin và người đồng sáng lập Google, Larry Page, đã chuyển nhiều hoạt động kinh doanh của họ ra khỏi California. Travis Kalanick, cựu CEO của Uber, đã theo Musk đến Texas. Ông trùm Paypal và Palantir, Peter Thiel, đã chuyển nơi cư trú đến Miami vào năm ngoái.

 

Nhưng “cửa sổ thời gian” để họ chuyển ra khỏi California là quá ngắn nên số lượng các tỷ phú thực sự ra đi để tránh thuế là không lớn. Và không phải tỷ phú nào cũng muốn tránh thuế.

 

Jensen Huang, ông chủ của Nvidia, tài sản khoảng $160 tỷ, phải đóng $8 tỷ, nhưng ông Huang lại bày tỏ “hài lòng” (happy) được đóng góp phần công bằng và coi đó là một “đặc quyền” (privilege) của người giàu, theo Fortune.

 

Theo thư ngỏ của các nhà kinh tế được giải Nobel, tình hình “bỏ California” không đáng sợ như cảnh báo: từ đầu năm đến nay, California đã thu hút 80% vốn đầu tư mạo hiểm (venture capital) của cả nước Mỹ, tăng từ mức 50% của năm ngoái. Còn theo báo The Guardian, từ Tháng Giêng đến Tháng Mười, 2026, số tỷ phú sống ở California đã tăng thêm 20 người!

 

Cần thuế tài sản ở cấp quốc gia

 

Nhưng có một sự thật phũ phàng là California phải cạnh tranh với các bang do đảng Cộng Hòa điều hành, nơi tăng thuế má bị coi là điều cấm kỵ. Hiện khoảng cách thuế giữa các bang do đảng Cộng Hòa lãnh đạo và các bang do đảng Dân Chủ lãnh đạo đã trở nên rất lớn nên dù chưa có thuế tài sản theo Prop 40 thì làn sóng chuyển từ các tiểu bang “xanh” sang các tiểu bang “đỏ” vẫn tiếp tục diễn ra mạnh mẽ.

 

Thống Đốc California Gavin Newsom, đảng Dân Chủ, công khai phản đối Prop 40. Người được cho là sẽ kế vị ông, ứng cử viên Xavier Becerra, đảng Dân Chủ, cũng phản đối. Ông Newsom lo ngại California sẽ tự làm hại mình nếu thông qua Prop 40, trở thành tiểu bang duy nhất đánh thuế tỷ phú bởi vì các tiểu bang khác sẽ nhanh chóng đưa ra các chính sách cạnh tranh để làm suy yếu hiệu quả của nó. Newsom ủng hộ thuế tài sản đánh vào các tỷ phú để lập lại công bằng, nhưng phải ở cấp độ quốc gia thay vì California đơn phương “một mình một ngựa”.

 

Các kinh tế gia được giải Nobel dự đoán “Nó [Prop 40] sẽ khởi động một phong trào đánh thuế những cá nhân có tài sản siêu khủng ở các tiểu bang khác – và cuối cùng là ở cấp liên bang và ở các quốc gia khác.”

 

Dự đoán đó có xảy ra không thì hãy chờ xem, nhưng với người California, lựa chọn Yes/No cho Prop 40 có ý nghĩa vô cùng quan trọng. “Khi cử tri California đi bỏ phiếu, lá phiếu của họ có thể được coi như một bước ngoặt trong cuộc chiến giữa dân chủ và chế độ đầu sỏ (oligarchy),” bức thư của các kinh tế gia viết. [kn]