\
Địa
chấn Balkan 2026 : Khi giới sinh viên lật đổ vương triều độc tài Aleksandar
Vucic
Thụy My - RFI
Đăng ngày: 28/10/2026 - 13:53
Giữa bối cảnh cựu lục địa đang chứng kiến sự trỗi dậy của làn sóng
cực hữu, Serbia vừa viết nên một chương sử khó tin mà báo chí cánh tả Pháp gọi
là « câu chuyện thần tiên về chính trị ». Mười hai năm ngự trị trên
đỉnh cao quyền lực của Aleksandar Vucic đã sụp đổ trước làn sóng thanh xuân
mang tên « Phong trào sinh viên ». Giới trẻ Beograd gửi đi một thông
điệp đanh thép về sức mạnh của xã hội dân sự ôn hòa.
https://s.rfi.fr/media/display/fa219db6-d25b-11f1-b262-47de50b3c1e4/w:1024/p:16x9/02-39.webp
Ảnh chụp từ drone cho thấy cảnh người dân tưng bừng mừng chiến
thắng của Phong trào sinh viên sau khi Aleksandar Vucic nhìn nhận thất bại, tại
quảng trường Slavija ở Beograd, Serbia ngày 26/10/2026. REUTERS - Djordje
Kojadinovic
Câu chuyện thần tiên về chính trị ở đã thành sự thực ở Serbia
Libération ngày 27/10/2026 phân tích « Tại Serbia, các
sinh viên đã lật đổ chế độ chuyên quyền của Aleksandar Vucic như thế
nào ». Đảng của sinh viên ra đời từ phong trào chống tham nhũng của
giới trẻ, đã chiến thắng trong cuộc bầu cử Quốc Hội trước bộ máy chính quyền
thân hữu của chính quyền Serbia hôm Chủ nhật 25/10.
Trong cái thời buổi hỗn loạn với cực hữu lên ngôi và dân chủ bị
xâm phạm, Serbia đã đảo ngược tình thế để viết nên một trang mới của lịch sử,
mà nhật báo thiên tả gọi là « câu chuyện thần tiên về chính trị ».
Cầm quyền từ 12 năm qua với chức vụ thủ tướng rồi là tổng thống, chính khách
dân tộc chủ nghĩa Aleksandar Vucic và đảng SNS của ông đã bị đánh bại bởi đảng
« Phong trào sinh viên » (Liste étudiante) với 52 % số phiếu so với
39 %.
Đó là chiến thắng vang dội của một phong trào xã hội dân sự, được
khai sinh từ hai năm biểu tình bị đàn áp, không lãnh đạo, không có nhiều phương
tiện, khác hẳn với các đảng chính trị truyền thống. Vucic lâu nay vẫn kiểm soát
các định chế Nhà nước và hầu hết phương tiện truyền thông. Ông ta đã biến
Serbia thành một quốc gia « tự do một phần » theo tổ chức phi chính
phủ Freedom House, và một « nền chuyên chế lai căng », theo Viện
V-Dem, biến đảng cầm quyền thành một cỗ máy trị an vị lợi, nơi lá phiếu cử tri chỉ
còn là thủ tục để hợp thức hóa một vương triều độc tài trung hạn.
Cựu thủ tướng nhanh chóng nhìn nhận kết quả nhưng cáo buộc một « cuộc
cách mạng tiến hành với sự hỗ trợ trực tiếp của nhiều nước châu Âu và Nhà nước
ngầm Mỹ đang chống tổng thống Trump ». Cùng lúc đó trên đường phố Beograd
và Novi Sad, hàng ngàn người vui sướng nhảy nhót suốt đêm.
Kiên trì biểu tình ôn hòa, giới trẻ có thể làm chính phủ sụp đổ
Chiến thắng của họ bắt nguồn từ sự kiên trì. Phong trào chống
Vucic bắt đầu từ khi mái che của nhà ga xe lửa Novi Sad sụp đổ vào tháng
11/2024, khiến 16 người thiệt mạng. Công trình này, vừa được cải tạo với chi
phí khổng lồ và trong điều kiện đáng ngờ, đã trở thành biểu tượng của tham
nhũng.
Ngay từ đầu, sinh viên đã dẫn đầu cuộc đấu tranh, chiếm đóng các
trường đại học, rồi những yêu cầu ban đầu phát triển thành các vấn đề rộng lớn
hơn. Tháng 5/2025 sinh viên kêu gọi bầu cử quốc hội sớm, nhưng đưa ra một điều
kiện bất thường : không sinh viên nào trong danh sách ứng cử viên. Thông điệp
ngầm là lật đổ các quan chức nhưng không muốn chiếm lấy vị trí của họ.
Giáo sư Dusan Pavlovic nhận xét, việc thiếu kinh nghiệm chính trị
lại trở thành lợi thế lớn nhất của sinh viên. Danh sách của họ chỉ bao gồm các
thành viên của xã hội dân sự gồm chuyên gia, nhiều giáo sư đại học, bác sĩ,
nông gia và vận động viên. Mỗi cái tên đều được đưa ra bỏ phiếu tại cuộc họp
toàn thể ở các trường đại học. Tương tự đối với cương lĩnh, tập trung vào việc
khôi phục dân chủ và kinh tế, khiến giới trẻ Serbia không còn phải chạy ra nước
ngoài làm việc hoặc học tập. Cách tổ chức theo chiều ngang làm chính quyền
không biết phải nhắm vào khuôn mặt nào.
Chuyên gia Milena Mihajlovic Denic của European Policy Centre đánh
giá, nhờ đó đã tạo ra bầu không khí trưng cầu dân ý ; hai năm dân chủ trực
tiếp đã chứng tỏ có những giá trị chung giữa những người chủ trương tự do, tả
và hữu. Những khác biệt ý tưởng trở thành thứ yếu so với việc nhất thiết phải
thay đổi chính phủ và khôi phục pháp quyền. Cảm giác « bây giờ hoặc không
bao giờ » là một nhân tố khác. Tỉ lệ 68,8 % cử tri đi bầu là chưa từng
thấy kể từ … 1992. Những cảnh reo mừng trên đường phố nhắc lại cảnh tượng ở
Hungary khi Viktor Orbán sụp đổ. Libération cho rằng đây là dấu hiệu hy
vọng cho Trung Âu. Sinh viên Serbia đã chứng tỏ biểu tình ôn hòa trong một thời
gian dài có thể lật đổ được một chính phủ.
Thế kẹt giữa dòng vốn phương Tây và dầu khí Nga
Les Echos đặt vấn đề « Sau thất bại của Aleksandar Vucic,
Serbia có xích gần lại với Liên Hiệp Châu Âu (EU) hay không ? ».
Trong 14 năm trị vì của Vucic, Beograd duy trì quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc
và nhất là với Nga. Serbia luôn là ứng cử viên muốn gia nhập EU, nhưng viễn
cảnh được mở ra từ năm 2012 có vẻ khó thực hiện vì sự thụt lùi của Nhà nước
pháp quyền trong những năm gần đây. Liệu tân chính phủ có thân thiện hơn với
Bruxelles hay không ? Hãy còn quá sớm để khẳng định.
Trước hết, chưa biết ai sẽ trở thành thủ tướng Serbia. Phong trào
sinh viên cho tới nay vẫn chưa muốn chọn ra một thủ lãnh. Ông Lukas Macek, Viện
Jacques Delors cảnh báo, không nên nghĩ Beograd sẽ ngả hẳn sang châu Âu. Phe đa
số mới có cả các nhân tố cực đoan và dân tộc chủ nghĩa. Hơn nữa, quan điểm địa
chính trị của Serbia hoàn toàn không phải là trung tâm chiến dịch tranh cử. « Đó
là lựa chọn chiến thuật của Phong trào sinh viên, vì chủ đề này dễ tạo ra chia
rẽ ».
Theo chuyên gia này, sinh viên chiến thắng là nhờ không chỉ thu
hút được những người Serbia thân châu Âu, ủng hộ phương Tây, mà cả những người
thất vọng trước Vucic nhưng vẫn chủ trương dân tộc chủ nghĩa. Việc công nhận
Kosovo hoặc tham gia trừng phạt Nga hay không vẫn gây chia rẽ sâu sắc trong xã
hội. Nhà nghiên cứu Marina Vulovic của đại học Potsdam cũng cho rằng Phong trào
sinh viên muốn Serbia trung lập về quân sự, còn về EU, một bộ phận người Serbia
chỉ trích thái độ nhập nhằng của Liên Hiệp Châu Âu trước Aleksandar Vucic.
Điều chắc chắn là chương trình cải cách do Phong trào đưa ra ưu
tiên cho việc tái lập Nhà nước pháp quyền, độc lập tư pháp và truyền thông,
chống tham nhũng, phi chính trị hóa dịch vụ công. Đây cũng là các ưu tiên của
EU. Trong khi chờ đợi, Matxcơva hy vọng duy trì quan hệ tốt đẹp với Beograd,
nhất là đang lệ thuộc dầu khí Nga. Nhưng Serbia cũng đang nhận những món tín
dụng lớn của Liên Hiệp Châu Âu. Các sinh viên đang phải chơi trò thăng bằng
chính trị một cách tinh tế.
Biến nỗi sợ thành vũ khí : Bài toán quyền lực của Netanyahou
Về cuộc bầu cử ở Israel, Libération đặt câu hỏi
« Liệu Netanyahou có thể thất cử hay không ? ». Vào ngày bỏ
phiếu định mệnh này, chính trường Israel phơi bày toàn bộ sự rạn nứt cấu trúc.
Benjamin Netanyahuu, bậc thầy về dân túy dựa trên nỗi sợ, một lần nữa tung ra
quân bài quen thuộc : răn đe về một cuộc tấn công nguyên tử và sự sụp đổ kinh
tế vĩ mô.
Tuy nhiên, đằng sau sự hung hăng ấy là nỗi sợ của chính ông trước
một ủy ban điều tra độc lập về trách nhiệm người lãnh đạo trong thảm kịch ngày
7 tháng 10, chưa kể những cáo buộc tham nhũng. Bên cạnh đó là nỗi sợ của các
đồng minh cực đoan, của đối lập đang chia rẽ, và nhất là người dân Israel vẫn
còn bị chấn thương vì vụ khủng bố ngày 7 tháng 10. Một chiến thắng của Benjamin
Netanyahou sẽ đẩy Israel vào thế cô lập ngoại giao và làm xói mòn nghiêm trọng
nguyên tắc nhà nước pháp quyền.
Ở phía đối diện, Gadi Eisenkot và đảng Yashar xuất hiện như một
giải pháp thay thế dựa trên « sự lý tính hóa » (rationalisation) bộ
máy quyền lực. Nhưng vị cựu tổng tham mưu trưởng này không phải một chính trị
gia bồ câu ; ông đại diện cho một thứ chủ nghĩa dân tộc cứng rắn, thực dụng,
bác bỏ giải pháp hai nhà nước. Trong một hệ thống đại diện tỷ lệ phân mảnh
(système proportionnel fragmenté) của Knesset, việc lật đổ vương triều
Netanyahou chỉ là bước đầu của một cuộc khủng hoảng liên minh mới, nơi cái bóng
của « Vua Bibi » vẫn sẽ ám ảnh mọi quyết sách của đất nước.
Cuộc nội chiến tư tưởng : Chủ nghĩa Phục quốc thế tục đối đầu
tôn giáo
Le Figaro cho rằng những vấn đề thực sự của cuộc bầu cử ở Israel không phải
là đường lối, vì cương lĩnh của ứng cử viên chính cho chức thủ tướng, Gadi
Eisenkot (cựu tham mưu trưởng quân đội, người đã mất con trai trong chiến tranh
Gaza), không khác biệt đáng kể so với cương lĩnh của Benjamin Netanyahou (thủ
tướng tại vị lâu nhất trong lịch sử Nhà nước Israel). Câu hỏi của cuộc bầu cử
này là : liệu Nhà nước Do Thái vẫn theo chân của những người lập quốc David
Ben-Gurion và Chaim Weizmann, với chủ nghĩa Phục quốc Do Thái thế tục và khoan
dung, hay chuyển sang một chủ nghĩa Phục quốc Do Thái tôn giáo và bành trướng ?
Lập luận chính của những người theo chủ nghĩa Phục quốc Do Thái
tôn giáo là một thành phố như Hébron, thường được nhắc đến trong Kinh Thánh,
mang đậm tính Do Thái hơn nhiều so với Tel Aviv, thành phố được thành lập rất
gần đây (năm 1909). Đối với họ, việc từ bỏ các vùng đất trong Kinh Thánh là
Judée và Samarie, do quân đội Israel chiếm đóng từ Jordanie năm 1967, là điều
không thể tưởng tượng được. Họ tin rằng một nhà nước dành cho người Palestine
đã tồn tại, và nhà nước đó chính là Jordanie. Theo họ, người Ả Rập vô lý khi từ
chối nhượng lại Bờ Tây cho Israel, bởi vì một Israel vĩ đại như vậy chỉ có
27.000 km², trong khi 22 quốc gia thành viên của Liên đoàn Ả Rập chiếm giữ một
diện tích hơn 13 triệu km².
Quan điểm của cánh tả Israel, xuất phát từ mô hình kibbutz, lại
hoàn toàn khác. Về vấn đề an ninh, họ không hề lơ là hay chủ hòa. Các
kibbutz đã cung cấp nhân lực cho các đơn vị tinh nhuệ của quân đội trong những
cuộc chiến gay go nhất (1948, 1956, 1967, 1973). Nhưng cánh tả Israel cho rằng
chủ nghĩa Phục quốc Do Thái được hình thành để bảo vệ người Do Thái khỏi sự đàn
áp mà họ phải chịu đựng ở châu Âu. Từ chỗ bị áp bức, họ từ chối trở thành kẻ áp
bức. Có một con số thống kê đáng ngại cho Israel. Kể từ ngày 7 tháng 10 năm
2023, đã có hơn 150.000 người Do Thái rời khỏi đất nước, và có thể cuộc di cư
này sẽ tiếp diễn nếu Netanyahou và các đồng minh cực hữu lại chiến thắng trong
cuộc bầu cử hôm nay 27/10.
Ngõ cụt phòng phiếu và ảo ảnh thay đổi
Le Monde nói về « Ngõ cụt của chiến dịch bầu cử Quốc Hội
Israel ». Cử tri sẽ phải chọn ai đây ? Bề ngoài thì hai đối thủ
có vẻ rất khác biệt. Đối mặt với thủ tướng mãn nhiệm, cựu tướng lãnh cánh trung
Gadi Eisenkot vừa xuất hiện trên chính trường cách đây vài tháng, nếu chiến
thắng có thể chận lại xu hướng phi tự do, làm giảm bớt tình trạng cô lập trên
trường quốc tế của một Nhà nước đã trục xuất nhiều tổ chức phi chính phủ, nhà
ngoại giao, nhà báo không được ưa thích.
Nhưng về vấn đề trọng tâm trong xung đột Israel-Palestine, cựu
tướng vẫn chủ trương đè bẹp Hamas. Gadi Eisenkot cam kết chống lại sự thô bạo
của những người định cư ở Cisjordanie, phản đối kế hoạch E1 cắt làm đôi vùng
đất Palestine rộng lớn nhất. Nhưng cũng như Benyamin Netanyahou, ông kiên quyết
phản đối việc thành lập Nhà nước Palestine.
Lội ngược dòng ngoạn mục, Lula đối mặt với Quốc Hội bảo thủ
Tại châu Mỹ la-tinh, La Croix nhận xét « Lula tái
đắc cử ở Brazil, đối mặt với một Quốc Hội thù địch ». Sau thất bại ở
vòng một, tổng thống cánh tả Luiz Inacio Lula da Silva rốt cuộc đã lật ngược
thế cờ, chiếm 51,8 % số phiếu, thắng khít khao thượng nghị sĩ cực hữu Flavio
Bolsonaro, con của cựu tổng thống Jair Bolsonaro. Một lần nữa cựu công nhân
luyện kim năm nay 81 tuổi lại ngự trị ở Brasilia trong nhiệm kỳ thứ tư và cuối
cùng.
Lãnh đạo Đảng Công nhân (PT) đã đi ngược lại mọi cuộc thăm
dò dư luận, vốn dự báo ông kém đối thủ hai điểm, và cả dòng chảy lịch sử của
đất nước, chưa từng có ứng cử viên tổng thống nào về nhì ở vòng đầu tiên lại
thắng ở vòng thứ hai. Chiến thắng của Lula cũng chấm dứt làn sóng cực hữu đang
càn quét khắp lục địa Mỹ Latinh trong những tháng gần đây khiến tổng thống Mỹ
Donald Trump hài lòng. Ứng cử viên thua cuộc đang phản đối chiến thắng của Lula
và yêu cầu hủy bỏ cuộc bầu cử, gọi quyết định của Tòa án Tối cao về việc kéo
dài thời gian bỏ phiếu thêm hai giờ là một chiến thuật « gian lận ».
Trong một Brazil cực kỳ chia rẽ, tổng thống Lula tuyên bố rằng ông
« không còn bất kỳ đối thủ nào ». Nhưng sự đột phá của cánh
hữu tại Quốc Hội, nơi Đảng Tự do (PL) của Flavio Bolsonaro và các đồng minh đã
giành được đa số với 286 dân biểu (55,8 %) và 51 thượng nghị sĩ (63 %), chắc
chắn sẽ là thách thức cho ông. Lula thừa nhận rằng sẽ phải có nhiều thỏa hiệp.
Nhà phân tích Marco Teixeira cho rằng Lula chắc chắn sẽ cố gắng
tập hợp « centrão » (liên minh gồm mười mấy đảng nhỏ), ngăn cản đảng
PL nắm giữ chức chủ tịch cả hai viện, và sẽ cố gắng cô lập đảng này. Chuyên gia
nhấn mạnh khả năng của một người như Lula đã quen điều hành đất nước trong một
môi trường thù địch. Về kinh tế, thị trường lập tức lao dốc sau chiến thắng bất
ngờ của tổng thống mãn nhiệm. Les Echos nhận định « Lula Đệ Tứ ở chân
tường ngân sách », ông sẽ phải có những chọn lựa khó khăn.
No comments:
Post a Comment