Di
sản của một tổng thống không phải là tên mình được gắn ở bao nhiêu nơi
Dương Ngọc Hoài Linh
03/09/2026
Có một sự
nhầm lẫn khá căn bản khi nói rằng “di sản của Trump đa số đã cố định và bền vững”.
Trước hết
phải phân biệt di sản chính trị với công trình tưởng niệm hay việc quảng bá tên
tuổi. Một tổng thống có thể cho treo chân dung, đặt tên một chương trình, xuất
hiện trên đồng tiền kỷ niệm hoặc được những người cùng đảng đề nghị lấy tên đặt
cho sân bay. Những thứ ấy có thể tồn tại một thời gian rất lâu, nhưng tự thân
chúng chưa làm nên “di sản tổng thống”.
Trong khoa
học chính trị và lịch sử, di sản của một tổng thống là những thay đổi mà nhiệm
kỳ của ông để lại đối với thể chế, luật pháp, kinh tế, xã hội, quan hệ quốc tế
và văn hóa chính trị sau khi ông đã rời quyền lực. Di sản càng khó đảo ngược
khi nó càng vượt khỏi quyền lực cá nhân của tổng thống và được “khóa” vào hệ thống
bằng Hiến pháp, luật của Quốc hội, thiết chế lâu dài, án lệ, hiệp ước hoặc sự đồng
thuận xã hội rộng lớn.
George
Washington chẳng cần lấy tên mình đặt lên đồng tiền lúc đang làm tổng thống để
trở nên vĩ đại. Một trong những di sản lớn nhất của ông chính là tự nguyện rời
quyền lực sau hai nhiệm kỳ, tạo ra chuẩn mực rằng tổng thống không phải vua.
Chuẩn mực ấy tồn tại hơn một thế kỷ trước khi giới hạn hai nhiệm kỳ, cuối cùng
được ghi thành Tu chính án 22 năm 1951.
Abraham
Lincoln để lại Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ, thắng lợi của Liên bang trong Nội
chiến và động lực chính trị dẫn tới Tu chính án 13, xóa bỏ chế độ nô lệ.
Franklin D. Roosevelt để lại New Deal và đặc biệt là hệ thống Social Security –
những thiết chế đã sống qua hàng chục đời Quốc hội và tổng thống thuộc cả hai đảng.
Dwight
Eisenhower gắn với hệ thống xa lộ liên tiểu bang khổng lồ, một phần cơ sở hạ tầng
đã thay đổi địa lý kinh tế của Hoa Kỳ. Lyndon Johnson để lại Civil Rights Act
1964, Voting Rights Act 1965, Medicare và Medicaid; riêng Đạo luật Dân quyền
1964 đã biến nguyên tắc chống phân biệt chủng tộc thành luật liên bang.
Đó mới là
ý nghĩa của chữ “bền vững”: Người kế nhiệm không thể chỉ bước vào Nhà Trắng, cầm
bút ký một sắc lệnh rồi xóa sạch nó.
Ngược lại,
sắc lệnh hành pháp là loại di sản kém cố định hơn. Tổng thống sau có thể hủy hoặc
sửa nhiều sắc lệnh của tổng thống trước. Quy định hành chính có thể được sửa
theo thủ tục luật định và bị tòa án xem xét. Chính sách ngân sách còn phụ thuộc
Quốc hội.
Một đạo luật
khó xóa hơn vì thường phải có một đạo luật mới. Còn sửa Hiến pháp khó hơn rất
nhiều vì phải vượt qua Điều V của Hiến pháp. Vì vậy độ bền của một di sản có thể
hình dung như một chiếc tháp: Ý muốn cá nhân → sắc
lệnh → quy định → đạo luật → thiết
chế được xã hội chấp nhận rộng rãi → Hiến pháp. Càng lên cao, một tổng thống
càng khó tự mình đảo ngược.
Vậy những
thứ mang tên Trump thì sao?
Đây là điểm
cần công bằng về sự kiện. Không nên nói rằng tất cả những thứ mang tên Trump hiện
nay đều “không hợp pháp” và chắc chắn tổng thống sau sẽ tháo xuống. Cái gì được
Quốc hội thông qua thành luật hoặc được thiết lập hợp pháp theo thẩm quyền của
tiểu bang thì người kế nhiệm cũng phải tuân theo pháp luật nếu muốn thay đổi.
Chẳng hạn,
đề nghị đổi tên Palm Beach International Airport thành “Donald J. Trump
International Airport” đã được đưa ra tại Quốc hội liên bang qua H.R.8054,
nhưng hồ sơ chính thức cho thấy dự luật liên bang đó mới được giới thiệu và
chuyển tới ủy ban ngày 24/3/2026, chứ việc giới thiệu dự luật không đồng nghĩa
Quốc hội đã ban hành luật.
https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2026/09/1-10-746x420.jpg
Nỗ
lực gắn tên mình vào Kennedy Center bất thành. Công nhân đang gỡ bỏ tên Donald
Trump ra khỏi Kennedy Center ở Washington DC hồi tháng 6/2026, theo lệnh của
tòa. Nguồn: AP
Trong khi
đó, luật Florida năm 2026 lại quy định đổi tên sân bay thành “President Donald
J. Trump International Airport”, nhưng còn đặt ra các điều kiện, gồm sự chấp
thuận của FAA và thỏa thuận về quyền sử dụng tên. Vì vậy trường hợp này phải
phân tích theo thẩm quyền và quy trình pháp lý cụ thể, không thể đơn giản nói tổng
thống kế nhiệm muốn tháo là tháo.
Đồng $1
mang hình Trump cũng là một ví dụ đáng chú ý. U.S. Mint đã chính thức công bố
thiết kế đồng $1 kỷ niệm 250 năm Hoa Kỳ mang chân dung Trump vào tháng 8/2026.
Thông tin chính thức của U.S. Mint về đồng $1 Trump. Vì thế có thể tranh luận gay gắt về tính
thích hợp của việc một tổng thống đương nhiệm xuất hiện trên tiền kỷ niệm,
nhưng không nên gọi nó là bất hợp pháp chỉ vì chúng ta phản đối Trump.
Tương tự,
thư viện tổng thống (Presidential Library) không phải đền thờ một cá nhân. Theo
National Archives, Presidential Library về bản chất là kho lưu trữ hồ sơ của một
chính quyền để lịch sử, giới nghiên cứu và công chúng có thể tiếp cận; hồ sơ tổng
thống hiện đại thuộc quyền sở hữu của chính phủ liên bang theo Presidential
Records Act.
Nixon có
thư viện tổng thống dù Watergate buộc ông từ chức. Có thư viện mang tên một tổng
thống vì vậy không chứng minh tổng thống ấy vĩ đại.
Điều quan
trọng nhất nằm ở đây: Tượng đài là ký ức về một con người; di sản là hậu quả mà
con người ấy để lại cho đất nước.
Một tổng
thống có thể gắn tên mình lên mười tòa nhà nhưng người kế nhiệm có thể đổi tên
nếu pháp luật cho phép. Một đồng tiền có thể ngừng đúc. Một tấm bảng có thể được
thay. Một chương trình mang tên tổng thống có thể bị đổi tên.
Với các
công trình tưởng niệm trên đất liên bang ở Washington, ngay cả việc xây dựng
cũng chịu một hệ thống luật và thủ tục; luật liên bang quy định các công trình
tưởng niệm thuộc phạm vi điều chỉnh phải được Quốc hội cho phép cụ thể.
Nhưng thử
“tháo” hệ thống xa lộ Eisenhower ra khỏi nước Mỹ, xóa Social Security của
Roosevelt bằng một tấm biển mới, hay xóa Civil Rights Act khỏi lịch sử bằng
cách đổi tên một sân bay xem. Không thể. Đó là sự khác biệt giữa di sản thể chế
và sự phô trương biểu tượng.
Bởi vậy,
muốn biết “di sản Trump” có thật sự bền vững hay không, đừng đếm xem hiện nay
có bao nhiêu đồng tiền, tấm bảng, sân bay hay công trình mang tên Donald Trump.
Hãy chờ
sau 20, 30 hay 50 năm và hỏi những câu quan trọng hơn: Ông đã để lại đạo luật
nào trở thành nền móng của nước Mỹ? Thiết chế nào do ông tạo ra được cả hai đảng
tiếp tục bảo vệ? Nguyên tắc hiến định nào được củng cố? Chính sách nào vẫn tồn
tại qua nhiều đời tổng thống vì xã hội Mỹ không muốn từ bỏ nó?
Nếu những
thứ ấy tồn tại, đó là di sản bền vững của Trump, dù tốt hay xấu. Nếu một thứ chỉ
tồn tại nhờ quyền lực chính trị của một cá nhân và biến mất khi cá nhân ấy mất
quyền lực, thì chính sự biến mất đó chứng minh rằng nó chưa bao giờ là một di sản
“cố định”.
Lịch sử cuối
cùng không hỏi một tổng thống “Ông đã khắc tên mình lên bao nhiêu thứ?” Lịch sử
hỏi: “Sau khi ông không còn quyền lực nữa, nước Mỹ còn giữ lại điều gì của ông
– và tại sao?”
No comments:
Post a Comment