Tương lai của
"nền dân chủ drone" tại Ukraine
Nataliya Gumenyuk
- Foreign
Affairs
Nguyễn Thị Kim Phụng, biên dịch - Nghiên Cứu Quốc Tế
https://nghiencuuquocte.org/2026/09/02/tuong-lai-cua-nen-dan-chu-drone-tai-ukraine/
Quá
trình chuyển đổi quân đội đã làm thay đổi cục diện chiến tranh — và khuấy đảo
chính trường Ukraine.
Ngày 19/8
vừa qua, Quốc hội Ukraine đã bỏ phiếu với tỷ lệ áp đảo để phê chuẩn tân Bộ trưởng
Quốc phòng, khép lại nhiều tuần bất ổn trong một giai đoạn đặc biệt quan trọng
của cuộc chiến. Suốt hơn một tháng trước đó, người dân Ukraine đã xuống đường tại
Kyiv và nhiều thành phố khác để phản đối quyết định của Tổng thống Volodymyr
Zelensky sa thải Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov. Người kế nhiệm ông,
Yevhenii Khmara, là một sĩ quan tác chiến đặc biệt, nổi tiếng nhất với vai trò
chỉ huy Chiến dịch Mạng Nhện (Operation Spider’s Web), cuộc tấn công thành công
nhằm vào các máy bay ném bom chiến lược của Nga nằm sâu trong lãnh thổ nước
này.
Tuy nhiên,
dư chấn chính trị từ những biến động mùa hè này vẫn chưa kết thúc. Việc bãi nhiệm
Fedorov, người được nhiều người Ukraine đánh giá là có năng lực nổi bật, đã mở
đầu cho một loạt quyết định của Zelensky nhằm cải tổ nội các và, quan trọng
hơn, thay thế những người đứng đầu các cơ quan quân sự và thực thi pháp luật.
Ngay sau
khi sa thải bộ trưởng quốc phòng, Zelensky tìm cách xoa dịu làn sóng phản đối bằng
cách sa thải cả Oleksandr Syrsky, vị tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang vốn
không được lòng công chúng. Kết quả là tổng thống đã đồng thời thay thế hai
nhân vật — bộ trưởng quốc phòng và người đứng đầu quân đội — chịu trách nhiệm
chính thức về hệ thống phòng thủ của Ukraine trước Nga. Việc những thay đổi này
diễn ra đúng vào lúc Ukraine đang giành được một số lợi thế trên chiến trường
càng khiến tình hình trở nên đáng lo ngại.
Trước hết,
làn sóng biểu tình quy mô lớn đánh dấu một giai đoạn mới trong quan hệ giữa
Zelensky và cử tri. Khác với mọi cuộc biểu tình kể từ khi cuộc xâm lược toàn diện
bắt đầu, lần này người dân Ukraine trực tiếp thách thức cách tổng thống điều
hành chiến tranh, tạo ra một động lực chính trị mới khó có thể biến mất.
Quan trọng
hơn, ngay trước cuộc bỏ phiếu của Quốc hội về người kế nhiệm, Fedorov công bố một
video gây tranh cãi, trong đó ông tuyên bố Ukraine cần “khởi động lại hệ thống”
và kêu gọi tổ chức bầu cử trong thời chiến. Đây là lần đầu tiên một nhân vật nổi
tiếng trong chính trường Ukraine, từng thuộc vòng tròn thân cận của Zelensky và
từng là một trong những đồng minh gần gũi nhất của ông, công khai đưa ra lời
kêu gọi như vậy. Cho tới nay, phần lớn người Ukraine đều bác bỏ khả năng tổ chức
bầu cử, bởi theo luật, bầu cử không thể diễn ra khi đất nước vẫn đang trong
tình trạng thiết quân luật.
Trong bối
cảnh đó, một thực tế khác cũng ngày càng trở nên rõ ràng: một trong những hệ quả
ngoài dự kiến của quá trình Ukraine chuyển sang phương thức tác chiến lấy drone
làm trung tâm là sự mở rộng của xã hội dân sự theo những cách mới. Việc áp dụng
một chiến lược phòng thủ phi tập trung, dựa trên công nghệ đòi hỏi những hình
thức hợp tác mới giữa quân đội và dân thường, qua đó giúp nhiều người hơn có tiếng
nói trong các vấn đề an ninh quốc gia và chiến lược quân sự. Điều đó đang tạo
ra một thực tế chính trị mới mà giới lãnh đạo đất nước buộc phải thích nghi.
MỘT
CUỘC CHIẾN KHÁC
Một yếu tố
quan trọng thúc đẩy những biến động trong mùa hè này là sự chuyển đổi của cuộc
đối đầu quân sự với Nga thành một cuộc chiến lấy drone làm trung tâm. Xu hướng
này bắt đầu định hình rõ từ năm 2024 và đã đẩy nhanh quá trình Ukraine chuyển từ
phụ thuộc vào vũ khí do nước ngoài cung cấp sang sử dụng vũ khí sản xuất trong
nước: hiện khoảng 95% drone được lắp ráp tại Ukraine.
Ukraine vẫn
phụ thuộc nhiều vào nguồn cung hạn chế các hệ thống đánh chặn của Mỹ để chống lại
tên lửa đạn đạo. Tuy nhiên, so với thời điểm đầu chiến tranh, nước này đã giảm
đáng kể mức độ phụ thuộc vào các hệ thống và thông tin tình báo nước ngoài.
Việc chuyển
sang một chiến trường lấy drone làm trung tâm đã làm thay đổi căn bản chiến thuật
tác chiến, các kỹ năng quân sự cần thiết và cách thức mua sắm vũ khí. Nó cũng
khiến một số hệ thống truyền thống, chẳng hạn xe bọc thép và pháo binh tầm ngắn,
ngày càng trở nên kém phù hợp.
Tuy nhiên,
chỉ riêng drone không thể tạo ra sự thay đổi sâu rộng đến vậy. Để khai thác tối
đa tiềm năng của tác chiến không người lái, Ukraine đã xây dựng một kiến trúc kỹ
thuật số tích hợp, kết nối các nền tảng không người lái với thông tin tình báo
và dữ liệu chiến trường. Nước này cũng theo đuổi mức độ phối hợp kỹ thuật số
chưa từng có, đồng thời phân cấp quá trình sản xuất và mua sắm vũ khí cũng như
các công nghệ liên quan.
Fedorov là
một trong những kiến trúc sư chủ chốt của hạ tầng drone này. Khác với nhiều
quan chức và lãnh đạo quân sự khác, ông không chỉ hiểu sâu về chiến trường, các
loại vũ khí được triển khai và dữ liệu do chúng tạo ra, mà còn có khả năng xây
dựng, điều phối và liên tục nâng cấp một hệ thống kỹ thuật số toàn diện để quản
lý toàn bộ quá trình đó.
Dù chỉ giữ
chức Bộ trưởng Quốc phòng trong sáu tháng, Fedorov đã thúc đẩy quá trình chuyển
đổi này từ khi còn lãnh đạo Bộ Chuyển đổi Kỹ thuật số, cơ quan ông thành lập
năm 2019 và điều hành cho tới năm 2026.
Với một đội
ngũ chuyên gia mạnh, bộ này đã bắt đầu thay thế các quy trình hành chính truyền
thống trong toàn bộ chính phủ bằng những nền tảng kỹ thuật số hiệu quả hơn, đồng
thời đặt mục tiêu giảm thiểu tham nhũng.
Sau khi
Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện, nhóm của Fedorov trở thành lực lượng chủ
chốt thúc đẩy chương trình drone của Ukraine trong chính phủ. Vì việc mua sắm
drone ban đầu chưa nằm trong các quy trình mua sắm chính thức, cơ quan này có
thể vận hành phần lớn hoạt động thông qua sáng kiến “Dây chuyền Drone” (Drone
Line) của riêng mình. Song song với đó, họ bắt đầu xây dựng một cơ sở hạ tầng kỹ
thuật số mới để quản lý chiến tranh drone.
Một số
năng lực mới, chẳng hạn Delta — hệ thống điện toán đám mây dùng để quản lý toàn
bộ chiến trường — đã được các sáng kiến dân sự do tình nguyện viên dẫn dắt phát
triển từ trước. Nhưng Bộ Chuyển đổi Kỹ thuật số đã cung cấp sự hỗ trợ quan trọng
từ phía chính phủ.
Bộ cũng
triển khai cơ chế thưởng cho những đơn vị quân đội sử dụng drone hiệu quả, sau
đó mở rộng sang các đơn vị vận hành phương tiện hàng hải không người lái và
robot mặt đất. Một số nhà phân tích quân sự lo ngại những hình thức khuyến
khích này có thể “trò chơi hóa” chiến tranh hoặc đơn giản hóa quá mức thực tế
chiến trường. Tuy nhiên, bằng cách tạo ra dòng phản hồi liên tục, các chương
trình này đồng thời cung cấp nguồn tình báo chiến trường theo thời gian thực rất
có giá trị, cũng như các bộ dữ liệu tinh vi để đánh giá hiệu quả của vũ khí và
đơn vị tác chiến.
Trong một
thời gian, nhờ sự hậu thuẫn của Zelensky, nhóm của Fedorov đã thúc đẩy các
chính sách và cơ chế tài trợ mới nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số của
quân đội. Nhóm cũng tìm cách tinh gọn bộ máy hành chính quân sự và tăng tính
minh bạch trong mua sắm thời chiến, vốn là lĩnh vực đặc biệt dễ phát sinh tham
nhũng.
Hiện có
hơn 900 công ty Ukraine sản xuất hàng nghìn mẫu drone và linh kiện. Để quản lý
một lĩnh vực vừa rộng lớn vừa phân tán như vậy, bộ đã đưa vào sử dụng các hệ thống
mới nhằm điều phối hậu cần, chứng nhận và triển khai.
Nhìn tổng
thể, những thay đổi này có ý nghĩa rất lớn. Từng bước một, drone đã giúp lực lượng
vũ trang Ukraine đạt được hoặc duy trì những năng lực trước đây chủ yếu phụ thuộc
vào tên lửa và không quân.
Đến năm
2025, Ukraine đạt được thế cân bằng tương đối trên không với Nga dọc tiền tuyến.
Sang năm 2026, drone và tên lửa Ukraine đã có khả năng vươn tới các trung tâm
chỉ huy và kiểm soát của Nga, phá vỡ mạng lưới hậu cần và ngăn chặn một số cuộc
tiến công của đối phương.
Moscow vẫn
có lợi thế vượt trội về nguồn lực nhờ doanh thu dầu mỏ và mức chi tiêu nhà nước
rất lớn dành cho chiến tranh. Tuy nhiên, hạ tầng kỹ thuật số mới đã giúp
Ukraine đạt được hiệu quả cao hơn với nguồn lực hạn chế hơn. Hệ thống này khuếch
đại hiệu quả của từng loại vũ khí bằng cách kết nối cảm biến, người vận hành và
phương tiện tấn công thành một mạng lưới thống nhất.
VŨ
KHÍ MỚI, LỐI MÒN CŨ
Bất chấp
giá trị rõ ràng của những đổi mới này, phần lớn chúng xuất phát từ bên ngoài bộ
máy quân sự truyền thống của Ukraine và đôi khi vấp phải sự phản đối từ bên
trong.
Một thực tế
dễ bị che khuất bởi số lượng lớn dân thường nhập ngũ sau năm 2022 là quân đội
Ukraine bước vào chiến tranh với một bộ khung gồm những quân nhân chuyên nghiệp,
phần lớn kế thừa học thuyết và hệ thống chỉ huy cũ.
Dù quân đội
đã thành lập Lực lượng Hệ thống Không người lái như một binh chủng riêng biệt
vào năm 2024, các lữ đoàn cơ giới, bộ binh và thiết giáp truyền thống vẫn gánh
phần lớn sức ép giao tranh, đồng thời phải tự tích hợp drone theo tốc độ riêng.
Giống như
bất kỳ lực lượng vũ trang quốc gia quy mô lớn nào, cơ cấu chỉ huy hiện hữu thường
có xu hướng kháng cự những thay đổi mang tính toàn diện. Nhiều chỉ huy đã tiếp
nhận drone như một loại vũ khí mới — tương tự cách họ từng tiếp nhận xe tăng hoặc
pháo binh — nhưng chưa hoàn toàn hiểu những thay đổi về cơ cấu và tổ chức cần
thiết để khai thác tối đa hiệu quả của chúng.
Tương tự,
ngành công nghiệp quốc phòng lâu đời của Ukraine, vốn dựa nhiều vào những hợp đồng
và mạng lưới quan hệ có sẵn, cũng phản đối quá trình cải tổ.
Cho tới gần
đây, hợp đồng mua sắm drone chỉ chiếm một phần tương đối nhỏ. Dù tổng giá trị
có thể lên tới hàng trăm triệu USD, các loại vũ khí truyền thống đắt đỏ như
pháo binh và các hệ thống thông thường khác vẫn chiếm phần lớn ngân sách quốc
phòng.
Tuy nhiên,
trong năm qua, cán cân bắt đầu thay đổi. Các ưu tiên mua sắm của quân đội, cùng
những lợi ích tài chính gắn với chúng, dần chuyển theo hướng tác chiến lấy
drone làm trung tâm. Và điều này tạo ra những hình thức phản kháng mới.
Gần như
ngay từ đầu nhiệm kỳ bộ trưởng quốc phòng, Fedorov và nhóm của ông đã trở thành
mục tiêu của các chiến dịch bôi nhọ trên những kênh Telegram ẩn danh. Các chiến
dịch này gắn ông với nhiều vụ bê bối quân sự và cáo buộc tham nhũng trong ngành
công nghiệp drone.
Fedorov
cho rằng đứng sau những chiến dịch đó là các nhóm lợi ích cố hữu — gồm các nhà
thầu quốc phòng và những nhân vật có quyền lực trong hệ thống — đang cảm thấy bị
đe dọa bởi sự thay đổi trong ưu tiên chiến tranh.
Một ví dụ
ông đưa ra là việc bản thân đã thành công trong việc giảm giá một hợp đồng mua
sắm pháo binh tầm ngắn, loại vũ khí ngày càng kém hiệu quả khi vùng tiêu diệt
trên chiến trường ngày càng mở rộng.
Ông cũng
tiết lộ rằng Zelensky liên tục nhận được những lời phàn nàn rằng các nhà cải
cách kỹ thuật số đang phá vỡ một hệ thống vốn đang hoạt động và gây gián đoạn
việc cung cấp thiết bị thiết yếu cho các đơn vị tiền tuyến.
Đồng thời,
khi lượng tiền lớn, đặc biệt từ các đối tác quốc tế, bắt đầu đổ vào lĩnh vực
drone, những nhà thầu quốc phòng lâu năm và các nhân vật chính trị có mạng lưới
quan hệ sâu rộng cũng tìm cách giành phần.
Họ ngày
càng tích cực cạnh tranh với các công ty khởi nghiệp drone để giành hợp đồng. Tổng
hợp lại, những căng thẳng này tạo sức ép khiến Zelensky phải giảm tốc quá trình
chuyển đổi quân sự — trong khi Fedorov liên tục kêu gọi tăng tốc.
Tuy nhiên,
tổng thống dường như đã không nhận ra công chúng Ukraine đặt kỳ vọng lớn đến mức
nào vào phương thức tác chiến mới, cũng như vào những kết quả nổi bật mà nó bắt
đầu mang lại.
ÁP
LỰC TỪ BÊN DƯỚI
Đến mùa
xuân năm 2026, trong khi các nhà thầu quốc phòng ngày càng bất mãn với Fedorov,
công chúng Ukraine lại ngày càng bất bình với Tổng tư lệnh Syrsky.
Syrsky từng
gắn tên tuổi với nhiều chiến thắng chiến lược, trong đó có việc bảo vệ Kyiv và
giải phóng khu vực Kharkiv trong năm đầu tiên của cuộc chiến toàn diện. Ông
cũng chấp nhận tác chiến bằng drone, mở rộng mua sắm và tích hợp chúng vào chiến
trường, dù đây thực chất là một phần của quá trình chuyển đổi rộng hơn trong
quân đội.
Tuy vậy,
nhiều binh sĩ vẫn xem ông là một chỉ huy đặc biệt coi trọng kỷ luật và sẵn sàng
chấp nhận tổn thất nhân mạng nếu cho rằng điều đó cần thiết để đạt mục tiêu
quân sự.
Trong quân
đội, Syrsky từ lâu tự hào về việc thường xuyên có mặt gần tiền tuyến, đôi khi tới
mức can thiệp quá sâu vào việc điều hành chiến trường.
Tuy nhiên,
trong giới sĩ quan và binh lính ngày càng xuất hiện cảm giác rằng ông bắt đầu đặt
lòng trung thành cá nhân cao hơn hiệu quả quân sự trong cơ cấu chỉ huy. Ông bị
cho là có xu hướng gạt sang bên những sĩ quan trẻ có năng lực, đồng thời sử dụng
quyền kiểm soát đối với việc thăng chức và phân bổ nguồn lực để củng cố ảnh hưởng
của mình. Theo một số binh sĩ và sĩ quan, những thói quen này có nguy cơ làm
suy yếu khả năng sẵn sàng chiến đấu, kể cả tại những khu vực trọng yếu nhất của
mặt trận.
Đến tháng
6, các nhà báo Ukraine công bố một cuộc điều tra gây chấn động, phanh phui những
cáo buộc nghiêm trọng về lạm quyền trong một trung đoàn xung kích từng được
Syrsky đặc biệt ưu ái. Các tiết lộ bao gồm bằng chứng về bạo lực và những vụ giết
người trái pháp luật trong nội bộ đơn vị.
Dù sau đó
quân đội mở cuộc điều tra chính thức, làn sóng chỉ trích của công chúng vẫn rất
mạnh và các quân nhân đang tại ngũ bắt đầu lên tiếng. Nhiều người quy trách nhiệm
cho Syrsky vì đã để tình trạng này xảy ra.
Chính sau
vụ bê bối này, Zelensky đưa ra quyết định sai thời điểm là sa thải Fedorov.
Trong mắt nhiều người Ukraine, tổng thống dường như đang đứng về phía những lực
lượng chống cải cách. Gần như ngay lập tức, hàng nghìn người xuống đường tại
Kyiv và nhiều thành phố khác.
Để xoa dịu
sự phẫn nộ của công chúng, Zelensky nhanh chóng sa thải Syrsky và bổ nhiệm Thiếu
tướng Mykhailo Drapatyi thay thế, một lựa chọn được đón nhận rộng
rãi. Drapatyi, 43 tuổi, gia nhập quân đội năm 2014 với tư cách tiểu đoàn
trưởng và từng bước thăng tiến, đồng thời tham gia nhiều trận đánh mang tính
quyết định. Ông nổi tiếng là người cởi mở với các cách tiếp cận mới, trong đó
có hệ thống chiến trường kỹ thuật số do Fedorov thúc đẩy; sẵn sàng nâng đỡ các
sĩ quan triển vọng; dám thách thức cấp trên khi cần thiết; và đi đầu trong những
chiến dịch nhằm giảm thương vong — một ưu tiên mà người dân Ukraine đặc biệt
coi trọng.
Cùng lúc
đó, Zelensky bổ nhiệm Khmara thay Fedorov. Khmara, hiện ở cuối độ tuổi 30 hoặc
đầu 40, đã phục vụ trong Alpha, đơn vị đặc nhiệm thuộc Cơ quan An ninh Ukraine,
từ năm 2011 và được cho là có lý lịch trong sạch. Trước khi nhậm chức, ông phải
rời quân đội và chính thức trở thành dân sự vì theo luật Ukraine, Bộ trưởng Quốc
phòng phải là một thường dân.
Tuy nhiên,
những thay đổi nhân sự này vẫn không giải quyết được căng thẳng tiềm ẩn giữa Bộ
Quốc phòng và Bộ Tổng tham mưu. Theo luật, bộ trưởng quốc phòng có trách nhiệm
đề cử tổng tư lệnh để tổng thống bổ nhiệm. Nhưng lần này, Zelensky một lần nữa
tự lựa chọn người đứng đầu quân đội, tạo ra một tình thế trong đó Bộ Tổng tham
mưu tiếp tục có xu hướng xem tổng thống, thay vì Bộ trưởng Quốc phòng, là người
mà họ trực tiếp chịu trách nhiệm báo cáo.
MẤT
ĐÀ?
Một câu hỏi
lớn hơn là những biến động chính trị này sẽ ảnh hưởng tới cuộc chiến như thế
nào. Fedorov bị sa thải đúng vào lúc các cải cách mà ông thúc đẩy đang giúp
Ukraine cải thiện đáng kể vị thế trước Nga. Đến mùa xuân năm 2026, các cuộc tấn
công bằng drone tầm xa của Ukraine đã bắt đầu làm suy yếu một trong những lợi
thế chiến lược lớn nhất của Nga: ngành dầu mỏ.
Kyiv cũng
tiếp tục phá vỡ mạng lưới hậu cần của Nga ở miền nam, đặc biệt tại Crimea, đồng
thời tấn công các nhà máy lọc dầu trên khắp phần lãnh thổ châu Âu của Nga, kể cả
quanh Moscow và Saint Petersburg. Vì thế, nhiều người đặt câu hỏi liệu việc sa
thải Fedorov có làm chậm lại tiến trình này hay không.
Tại Nga,
các bình luận viên ủng hộ chiến tranh công khai hoan nghênh quyết định của
Zelensky, xem đây là việc loại bỏ một trong những kiến trúc sư quan trọng nhất
của quá trình hiện đại hóa quân sự Ukraine. Chỉ vài giờ sau khi Fedorov bị sa
thải, đại diện một số chính phủ nước ngoài và tập đoàn công nghệ quốc tế, trong
đó có Bộ trưởng Quốc phòng Ý và CEO Palantir Alex Karp, đã đề nghị mời ông làm
việc, nhưng Fedorov từ chối. Zelensky cũng đề nghị ông đảm nhiệm một số vị trí
khác tại Kyiv, nhưng Fedorov bác bỏ tất cả vì cho rằng những vị trí này có quá
ít quyền ra quyết định.
Tuy nhiên,
gần như chắc chắn ông sẽ sớm đảm nhiệm một vai trò quan trọng khác trong chính
phủ hoặc lĩnh vực quốc phòng. Dù Zelensky đã lựa chọn những nhà lãnh đạo có tư
duy đổi mới để thay Fedorov và Syrsky, tương lai của hệ sinh thái chiến tranh kỹ
thuật số Ukraine vẫn chưa rõ ràng.
Không giống
Khmara, người nhậm chức mà không có sẵn một đội ngũ mạnh, Fedorov mang vào Bộ
Quốc phòng cả nhóm chuyên gia mà ông từng xây dựng tại Bộ Chuyển đổi Kỹ thuật số.
Cho tới nay, mới chỉ có một số ít chuyên gia số hóa do Fedorov đưa sang Bộ Quốc
phòng rời vị trí. Nhưng nhiều khả năng sẽ còn có thêm những người khác bị gạt
ra ngoài.
Bằng việc
kêu gọi tổ chức bầu cử, Fedorov cũng phát đi tín hiệu rằng ông có thể chuyển
sang phe đối lập, làm dấy lên câu hỏi liệu quan hệ giữa ông và Zelensky sẽ xấu
đi tới mức nào — và điều đó sẽ ảnh hưởng ra sao tới các cộng sự thân cận của
ông vẫn đang giữ chức vụ chính thức.
Theo thiết
kế, hạ tầng chiến trường kỹ thuật số của Ukraine có khả năng thích ứng nhanh với
các yêu cầu tác chiến luôn thay đổi. Hệ thống này có thể hoạt động mà không cần
Fedorov hay đội ngũ của ông. Nhưng câu hỏi là liệu nó có thể duy trì được tốc độ
đổi mới cần thiết để tiếp tục đi trước Nga hay không. Rủi ro trước mắt là
Ukraine có thể mất đà.
NỀN
DÂN CHỦ TRONG THẾ CÂN BẰNG
Văn hóa
dân chủ bén rễ tại Ukraine từ năm 2014 và thúc đẩy những cuộc biểu tình mùa hè
này vẫn là một trong những nguồn sức mạnh quân sự lớn nhất của đất nước. Nhiều
đổi mới quân sự quan trọng nhất của Ukraine xuất phát từ dưới lên — từ binh sĩ,
chỉ huy cấp đơn vị và các doanh nhân dân sự.
Hàng trăm
sáng kiến tư nhân đã thúc đẩy công nghệ, phần mềm, sản xuất và hậu cần theo những
cách giúp cải thiện đáng kể năng lực chiến đấu của Ukraine.
Hiện có
quá nhiều đơn vị quân đội, doanh nhân, kỹ sư và nhà hoạt động dân sự tham gia
vào hệ sinh thái này để một quyết định chính trị đơn lẻ có thể khiến nó sụp đổ.
Tuy nhiên, sự gián đoạn vẫn có thể làm suy giảm khả năng tiếp tục tạo ra những
bước tiến mới trên chiến trường, đúng vào lúc cán cân của cuộc chiến đang đặc
biệt mong manh.
Đối với
Zelensky, tổn thất chính trị từ những quyết định mùa hè này có thể không thể đảo
ngược. Người dân Ukraine phần lớn vẫn đoàn kết đứng sau tổng thống trước sức ép
từ bên ngoài, kể cả sau khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng năm 2025. Tuy nhiên,
không chỉ một lần, Zelensky đã cho thấy ông có thể mất nhịp với tâm lý của công
chúng.
Chỉ một
năm trước, nỗ lực của ông nhằm hạn chế vai trò của các cơ quan chống tham nhũng
Ukraine đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình lớn và làm suy giảm đáng kể niềm
tin vào khả năng lãnh đạo của ông. Giờ đây, quyết định sa thải Fedorov càng củng
cố nhận thức đó.
Cho tới
mùa hè này, Fedorov luôn tránh gây chú ý và cố gắng xây dựng hình ảnh một nhà
quản lý hơn là một chính trị gia. Nhưng chính quyết định sa thải đột ngột của
Zelensky — vì những lý do mà công chúng vẫn chưa hiểu rõ — đã khiến Fedorov gần
như chỉ sau một đêm trở thành một trong những nhân vật nổi tiếng nhất Ukraine.
Giờ đây, lời
kêu gọi tổ chức bầu cử của Fedorov đã đẩy mức độ đối đầu chính trị lên một nấc
mới. Trong bài phát biểu qua video, dù không nêu đích danh ai, Fedorov một lần
nữa nhắc đến những nhóm lợi ích đã can thiệp vào chính phủ và Bộ Quốc phòng, đồng
thời cản trở các thay đổi mà Ukraine cần để duy trì lợi thế quân sự.
Ông cũng lập
luận rằng, khi chưa thấy hồi kết của chiến tranh, Ukraine cần một cuộc tranh luận
rộng hơn về trách nhiệm giải trình chính trị và quá trình ra quyết định.
Để cụ thể
hóa phát biểu ban đầu còn tương đối mơ hồ nhưng gây bất ngờ, cựu bộ trưởng cam
kết sẽ trình bày chi tiết những yêu cầu về an ninh và kỹ thuật để có thể tổ chức
bỏ phiếu trong thời chiến — đặc biệt đối với binh sĩ, người tị nạn và cư dân sống
gần tiền tuyến — qua đó tạo điều kiện cho một cuộc tranh luận thực chất về khả
năng tổ chức bầu cử. Theo chế độ thiết quân luật hiện hành, bầu cử bị cấm.
Cho đến
nay, chủ yếu chỉ có các thế lực bên ngoài — Nga hoặc Mỹ — đặt câu hỏi về tính
chính danh chính trị của Ukraine trong bối cảnh không tổ chức bầu cử. Phần lớn
người dân Ukraine vẫn xem bầu cử thời chiến là nguy hiểm và thiếu thực tế, bởi
họ lo ngại quá trình này sẽ phân tán sự chú ý, nguồn lực tài chính và nỗ lực khỏi
tiền tuyến.
Tuy nhiên,
Zelensky hiện đã bước sang năm thứ bảy trên cương vị tổng thống, trong khi hiến
pháp quy định mỗi tổng thống chỉ được giữ tối đa hai nhiệm kỳ liên tiếp, mỗi
nhiệm kỳ năm năm. Sau một loạt quyết định quan trọng nhưng không được lòng dân,
ngày càng xuất hiện cảm giác rằng ông không còn nắm bắt đầy đủ tâm trạng của xã
hội.
Tuyên bố của
Fedorov có thể chưa dẫn tới thay đổi ngay lập tức, nhưng nó đã mở ra một cuộc
tranh luận có thể kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Cho tới nay,
khi nói tới việc tổ chức bầu cử, người Ukraine thường cho rằng thời điểm thích
hợp sẽ tự trở nên rõ ràng: trong một xã hội năng động và thẳng thắn, ngay cả
trong chiến tranh, đến lúc nào đó chính công chúng sẽ đòi hỏi trách nhiệm giải
trình dân chủ.
Điều đó
không có nghĩa Fedorov sẽ tự động giành được sự ủng hộ nếu quyết định tranh cử.
Lời kêu gọi bầu cử thời chiến của ông đã khiến một số nhân vật công chúng và
chính trị gia từng ủng hộ ông ở lại vị trí bộ trưởng quốc phòng phật ý. Họ xem
sự can thiệp của ông lúc này như một thách thức chính trị công khai đối với
Zelensky hơn là lời kêu gọi tăng cường trách nhiệm giải trình — và lo ngại nó
có thể làm phân tán sự chú ý khỏi các chương trình cải cách mà Fedorov từng
thúc đẩy.
Với khả
năng chiến tranh còn tiếp diễn trong tương lai gần, câu hỏi cấp bách đối với
Ukraine lúc này là người dân nên có mức độ tham gia trực tiếp đến đâu vào việc
định hình cách thức tiến hành chiến tranh: đất nước sẽ chiến đấu như thế nào, bằng
những phương tiện gì, theo chiến lược nào và với tầm nhìn tổng thể ra sao đối với
hệ thống phòng thủ quốc gia.
Sự trỗi dậy
của chiến tranh drone đã khiến chiến lược quân sự trở nên bao trùm hơn, trao
cho nhiều chủ thể hơn — từ các đại diện xã hội dân sự và nhà đổi mới công nghệ
cho tới thành viên các đơn vị tiền tuyến — kiến thức chuyên môn và đòn bẩy để
tác động đến chiến lược.
Điều đó có
nghĩa ở cấp độ xã hội, mức độ tham gia vào cuộc chiến hiện nay sâu rộng hơn bao
giờ hết. Nhưng đối với giới lãnh đạo, điều này cũng tạo ra một tập hợp những tiếng
nói mới, mạnh mẽ hơn mà họ buộc phải lắng nghe và chịu trách nhiệm trước — những
tiếng nói mà trong tương lai rất có thể sẽ đòi hỏi nhiều quyền lực hơn nữa.
-----------------------
Nataliya
Gumenyuk là
nhà báo người Ukraine và Giám đốc điều hành của Public Interest Journalism Lab.
Bà là tác giả cuốn sách sắp xuất bản The
Drone Revolution: How Ukrainians Changed the Way Wars Are Fought (Cuộc
cách mạng drone: Người Ukraine đã thay đổi cách chiến tranh được tiến hành như
thế nào).
---------------------------
Có thể
bạn quan tâm:
1.
Điều gì sẽ xảy ra nếu
Nga đưa ra một thỏa thuận?
2.
Điều gì sẽ xảy ra
nếu Chiến tranh Ukraine kéo dài?
3.
Tổng
thống Zelensky: Sẽ có chiến tranh thế giới nếu Trung Quốc liên minh với Nga
4.
Những
nguy cơ từ một vị tổng thống thích truyền hình thực tế
5.
Điều gì đang hạn chế sức
mạnh của Ukraine?
6.
Putin có muốn một
cuộc chiến tranh mới với Ukraine?
7.
Putin xù lông để che đậy
thế yếu của mình?
8.
Chiến
tranh Nga – Ukraine có thể diễn ra theo những kịch bản nào?
No comments:
Post a Comment