Cuộc chiến
Nga-Ukraine (bài cuối): Danh tính – nội chiến văn hóa
Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai
Gửi
cho BBC News Tiếng Việt từ Sydney, Úc
11
tháng 2 năm 2026
https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cvg5x7p1xlpo
Cuộc
chiến tại Ukraine không chỉ là những thách thức ở hậu phương và tiền tuyến (Phần
1: bài 1, bài 2, bài 3, bài 4, bài 5), mà còn bắt rễ sâu
xa từ các xung đột lịch sử (Phần 2: bài 6, bài 7, bài 8). Điều này thúc đẩy
các yếu tố cực đoan trong quan hệ với Nga và quá trình xây dựng bản sắc dân tộc
(Phần 3: bài 9, bài 10, bài 11).
*
Học
giả Phạm Quỳnh từng nói: "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước
ta còn." Kỳ cuối cùng của loạt bài này tập trung vào vấn đề ngôn ngữ. Đây
là thách thức gây chia rẽ lòng người lớn nhất trong cuộc cách mạng danh
tính ở Ukraine.
1991:
Tiếng Nga là ngôn ngữ xã hội
Sau
khi Liên Xô sụp đổ, dù tiếng Ukraine trở thành ngôn ngữ chính thống cấp nhà nước,
thực tế đây vẫn là một quốc gia song ngữ.
Hầu
như ai ở Ukraine cũng có thể nói hoặc hiểu tiếng Nga với mức độ thành thạo khác
nhau. Địa vị xã hội của tiếng Nga thậm chí còn có phần lấn lướt (bài 7). Di sản của 300 năm
"Nga hóa" đã biến nó thành ngôn ngữ của quyền lực và trí tuệ. Từ công
sở đến chính phủ, tiếng Nga là công cụ bắt buộc để học tập, hòa nhập và thăng
tiến. Muốn thành công trên chính quê hương mình, người Ukraine buộc phải thạo
tiếng Nga.
Ngược
lại, tiếng Ukraine bị giới hạn trong gia đình hoặc nông thôn, gắn liền với định
kiến "nhà quê, ít học". Trước chiến tranh, nhiều người vẫn mặc định
tiếng Nga đẳng cấp và văn minh hơn.
Đây
là nguồn gốc ra đời của thứ ngôn ngữ pha trộn Surzhyk (nghĩa đen là bột mì pha
lúa mạch đen). Dân quê lên phố cố gắng học tiếng Nga để hòa nhập nhưng không
thoát được gốc gác, vô tình tạo ra một thứ ngôn ngữ lai căng: ngữ pháp, phát âm
kiểu Ukraine, nhưng chèn từ vựng Nga. Nôm na, nó hơi giống như tiếng bồi:
"Mày mếch-xua cái đét-lai cho tao nhé."
Vì
thế hệ trẻ ít thạo tiếng Nga hơn, trước chiến tranh, trong các gia đình thường
có cảnh bố mẹ dùng tiếng Nga, con cái dùng tiếng Ukraine mà vẫn hiểu nhau. Nhiều
nhân vật tôi phỏng vấn mở đầu bằng tiếng Ukraine vì phép lịch sự, rồi chuyển
sang tiếng Nga cho thuận tiện. Họ sống theo "công thức Kyiv" – một từ
tiếng lóng chỉ sự linh hoạt cả hai ngôn ngữ, bởi Kyiv là thủ đô trung tâm, nơi
giao thoa của nhiều luồng di dân và văn hóa Ukraine.
Trong
thời kỳ quá độ chuyển đổi ngôn ngữ, nhiều học sinh chọn tiếng Surzhyk để trò
chuyện với nhau vì ai cũng hiểu (Ảnh một trường học dưới lòng đất ở Kharkiv)
2012:
Tiếng Nga trở thành quân bài chính trị
Năm
2012, uy tín của Tổng thống thân Nga Viktor Yanukovych sụt giảm khi lời hứa
"cải thiện đời sống" thất bại. Để kéo sự chú ý khỏi vấn đề tham
nhũng, ông quay sang thực hiện một cam kết tranh cử khác: Nâng tiếng Nga thành
"ngôn ngữ quốc gia thứ hai".
Tuy
nhiên, điều này cần 2/3 Quốc hội đồng ý sửa Hiến pháp. Để lách luật, ông dùng
"Hiến chương châu Âu về Ngôn ngữ" để trao cho tiếng Nga địa vị
"ngôn ngữ khu vực". Nhờ đó, tại vùng Đông Nam, tiếng Nga sẽ được dùng
trong dịch vụ công ngang hàng với tiếng Ukraine.
Ủy
ban Venice của châu Âu phản đối, coi đó là sự đánh tráo khái niệm. Hiến chương
là để bảo vệ những ngôn ngữ sắp tuyệt chủng, trong khi tiếng Nga tại Ukraine
đang thống trị truyền thông, kinh doanh và đô thị. Hiến chương bị chỉ trích là
công cụ để nâng vị thế tiếng Nga mà không cần sửa Hiến pháp.
Như
vậy, trước năm 2012, tiếng Nga là "ngôn ngữ xã hội", đặc biệt là ở
vùng Đông Nam, (giao tiếp tự do, nhưng giấy tờ hành chính là tiếng Ukraine).
Sau 2012, tiếng Nga trở thành "ngôn ngữ khu vực" ở Đông Nam (giấy tờ
buộc phải có tiếng Nga).
Chính
sự luật hóa này đã khiến phe cực hữu cáo buộc rằng "chính sách Nga hóa
đang quay lại, Ukraine đang mất chủ quyền văn hóa". Họ dùng luôn quân bài
"ngôn ngữ" để đánh lại Yanukovych và kích động tâm lý sợ hãi. Nhiều cử
tri ôn hòa dồn phiếu cho đảng cực hữu Svoboda vì họ cam kết bảo vệ tiếng
Ukraine một cách cực đoan nhất.
Đảng
cực hữu Svoboda biểu tình năm 2012 đòi bảo vệ tiếng Ukraine
Bạo
lực bùng phát dẫn đến Cách mạng Maidan, buộc Yanukovych tháo chạy. Cùng năm đó
(2014), Nga sáp nhập Crimea và hậu thuẫn miền Đông ly khai với lý do "bảo
vệ người nói tiếng Nga".
*
Loạt
bài Nga-Ukraine: Chiến tranh hay hòa bình?
·
Bài 1: Bom đạn – Thần Chết
không có khuôn mặt người
·
Bài 2: Đổ nát – sự hủy hoại
tinh thần của cuộc chiến
·
Bài 3: Kiên cường, sống
chung với bão
·
Bài 4: Tuyển quân – hai cuộc
chiến và hai kẻ thù
·
Bài 5: Tiền tuyến, định
nghĩa lại chiến trường
·
Bài 6: Quê hương – danh tính
địa phương và cộng đồng tự quản
·
Bài 7: Nga hóa – 'Không có
Putin này sẽ có Putin khác'
·
Bài 8: Dân tộc – Giải mã mật
khẩu 'Vinh quang cho Ukraine'
·
Bài 9: Cáo buộc – 'diệt chủng',
'phát xít' và 'cực hữu' ở Ukraine
·
Bài 10: 'Zhduny' – những người
chờ Nga tới
·
Bài 11: Thoát Nga – Bom đạn của
Putin đã hoàn thiện danh tính Ukraine
*
2019:
Tiếng Nga phải là ngôn ngữ thứ hai
Việc
bị mất Crimea và hai tỉnh miền Đông khiến chính phủ Ukraine nhanh chóng nhận ra
rằng ngôn ngữ không chỉ là "công cụ giao tiếp" mà còn là "cột mốc
biên giới". Ở đâu có tiếng Nga, ở đó xe tăng Nga "có cớ tiến
vào". Việc luật hóa tiếng Ukraine trở thành vấn đề an ninh quốc gia và
hành động tự vệ.
Năm
2019, luật ngôn ngữ mới ra đời, thay thế quyền lực địa phương (luật 2012) bằng
quyền lực tập trung ở cấp nhà nước, chuyển tiếng Ukraine từ "khuyến
khích" sang "bắt buộc".
·
Mọi
giao tiếp trong không gian công cộng (công sở, trường học, bệnh viện, nhà hàng,
truyền thông, giao thông) phải bắt đầu bằng tiếng Ukraine, chỉ chuyển
sang tiếng Nga nếu có yêu cầu. Ví dụ, nhân viên hay tài xế… sẽ chào bằng tiếng
Ukraine, sau đó chuyển sang tiếng Nga hoặc tiếng Anh nếu khách yêu cầu.
·
90%
thời lượng truyền thông là tiếng Ukraine. Báo chí bằng tiếng nước ngoài phải có
bản tiếng Ukraine. Chi phí gấp đôi khiến nhiều tờ báo đóng cửa bản tiếng Nga.
·
Mọi
quan chức, bác sĩ khu vực công, giáo viên, thẩm phán, cảnh sát... phải có chứng
chỉ tiếng Ukraine mới được bổ nhiệm.
·
Giáo
dục siết chặt dần: Cấp I vẫn học bằng tiếng Nga nếu đó là tiếng mẹ đẻ; Cấp II
tăng tỷ lệ tiếng Ukraine từ 20-60%; Cấp III tối thiểu 80%.
·
Tuy
nhiên, đây không phải lệnh cấm nên trong cuộc sống hằng ngày và không gian tôn
giáo, tiếng Nga vẫn được nói như thường: từ trên mạng, đến trong nhà, ra ngoài
đường. Hầu hết các cuộc phỏng vấn trong loạt bài này là bằng tiếng Nga.
Luật
ngôn ngữ 2019 bị Đảng Đối lập (thân Nga) kháng cự mạnh mẽ. Chính phủ bị kiện ra
tòa. Ủy ban Venice của châu Âu lại tiếp tục chỉ trích cú đảo chiều 180 độ này.
Hungary lên án kịch liệt vì có tới 150.000 người Ukraine gốc Hung nói tiếng
Nga. Họ tuyên bố chặn đường Ukraine vào NATO nếu không sửa luật.
Tuy
nhiên, người dân phản kháng bằng cách "mặc kệ". Phép vua thua lệ
làng, nhiều nơi chỉ thay đổi về mặt hình thức, còn giao tiếp thực tế ở công sở,
nhà máy, trường học vẫn dùng tiếng Nga như cũ.
Ảnh
chụp màn hình hướng tên lửa Nga tấn công Odesa. Các mạng xã hội ở miền Đông Nam
vẫn chủ yếu bằng tiếng Nga.
2022:
Tiếng Nga là ngôn ngữ của kẻ thù
Nhưng
cuộc chiến toàn diện năm 2022 đã thay đổi tất cả. Chỉ qua một đêm, bom đạn đã
khiến chính sách ngôn ngữ vừa chậm chạp vừa bị phản đối bỗng tăng tốc chóng mặt.
Trớ trêu thay, chính Putin chứ không phải chính quyền Ukraine đã tạo ra làn
sóng người dân ruồng bỏ tiếng Nga.
"Tôi
quay lại nói tiếng Ukraine ngay sau khi Nga xâm lược" – một cựu chiến binh
thời Liên Xô kể – "Cứ như một cuộc cách mạng văn hóa vậy, hàng triệu người
từ chối nói tiếng Nga, dù đó là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ. Tổng thống
Zelenskiy cả đời nói tiếng Nga cũng chuyển sang tiếng Ukraine. Ông ấy nói sai rất
nhiều.
Thậm
chí người già cũng đổi. Vợ tôi bảo Nga là quân xâm lược, nói tiếng Nga chỉ tổ
'bẩn miệng'. Bà ấy còn không muốn gõ chữ 'ы' trên bàn phím (ký tự chỉ có trong
tiếng Nga).
Thế
là tôi cũng phải đổi. Tôi phát hoảng khi thấy mình đã bị Nga hóa đến
mức quên cả tiếng mẹ đẻ. Khi cô nói 'cảm ơn' bằng tiếng Ukraine, tôi vừa xấu hổ,
vừa xúc động. Tại sao một cô gái xa lạ lại tôn trọng tiếng nói của tôi hơn
chính bản thân tôi?"
Thói
quen khó bỏ
"Chú
còn nói tiếng Nga không?"
"Có
chứ. Nhưng chỉ khi cãi nhau với vợ thôi. Tức quá thì chỉ muốn phun ra thật
nhanh cho bõ tức."
"Ông
ấy còn nói chuyện với… chó bằng tiếng Nga nữa" – Bà vợ ngồi cạnh bật cười
chêm vào – "Chó mèo thì nói tiếng gì chẳng được. Miễn vuốt ve là nó
thích."
Ở
Khmelnytsky, một tình nguyện viên thú thật với tôi: "Giúp Mai phiên dịch vất
vả lắm, vì não tôi phải qua 3 bước: Nghĩ bằng tiếng Nga → chuyển sang tiếng
Ukraine → dịch sang tiếng Anh.
Thế nên tôi phản ứng chậm. Mai kiên nhẫn nhé."
Tôi
nhanh chóng nhận ra, vào thời điểm 2025, bất chấp luật hạn chế và phong trào đổi
tiếng, ngôn ngữ xã hội chủ đạo ở Ukraine vẫn là tiếng Nga. Nhiều lần tôi nói
"cảm ơn" bằng tiếng Ukraine khiến những nhân viên ở siêu thị và bảo
tàng… giật nảy mình. Tôi thường nháy mắt một cái. Họ ngạc nhiên khi thấy một cô
gái châu Á nói tiếng Ukraine. Họ bẽn lẽn cười như ngầm bảo: "Ok, tôi biết
rồi."
Ở
Odesa, khi thấy một nhà khảo cổ nói tiếng Nga, tôi trêu: "Ơ kìa, đây là viện
bảo tàng, chị phải nói tiếng Ukraine chứ?" Oksana cười xòa: "Biết vậy
mà khó quá. Cả đời mình đã nói tiếng Nga." Rồi cô rơm rớm nước mắt:
"Đau lòng lắm. Vì tôi đang dùng tiếng nói của kẻ thù. Vì chúng tôi nói tiếng
Nga mà cuộc chiến này nổ ra. Vì tiếng Nga mà chồng tôi phải ra trận."
Tác
giả và nhà khảo cổ Oksana
*
·
Binh sĩ gốc Việt Nguyễn
Lâm Tùng: 'Ngày chiến thắng đang đến gần cho Ukraine'20 tháng 3 năm 2023
·
Nga-Ukraine: Người Việt
ở Kyiv – người đi, người ở nghĩ gì?4 tháng 3 năm 2022
·
Ukraine: Tang lễ của quân nhân gốc Việt
tử trận trên chiến trường Donbas1 tháng 7 năm 2022
*
Bài
tiếng Nga một cách cực đoan
Tuy
nhiên, cuộc chiến tàn khốc đã tạo ra những "cảnh sát ngôn ngữ cực
đoan". Một Việt kiều đã so sánh rằng, "nó giống như người Việt mình
ghét Tàu đến mức ghét cả rau mùi… tàu".
Có
những bồi bàn bị mắng vì không chào bằng tiếng Ukraine. Có những giáo viên bị học
sinh quay video vì lỡ dùng tiếng Nga. Một kỹ sư ở Odesa cho rằng "không
nói tiếng Ukraine thì không phải người Ukraine". Một giáo sư tuyên bố những
người lính ở tiền tuyến "không chiến đấu vì Ukraine nếu họ nói tiếng
Nga", vì "người yêu nước phải nói ngôn ngữ của dân tộc".
Ở
Kyiv, tôi trò chuyện với một cô bé 15 tuổi, con một nhân viên sứ quán Việt Nam.
Bé nói tiếng Việt ở nhà, tiếng Nga ở trường, tiếng Ukraine khi cần và tiếng Anh
với tôi.
Thấy
bé giỏi quá, tôi hỏi thì bé kể: "Chiến tranh khiến nhiều bạn tẩy chay tiếng
Nga. Thậm chí có bạn bảo 'mày cứ nói tiếng Việt đi tao còn thấy dễ chịu
hơn'." Tiếng Anh được các bé chọn vì nó trung tính nhất.
Bé
kể nhiều bạn vứt hoặc đốt hết sách tiếng Nga. Có cô giáo tiếc của, cho bé rất
nhiều sách cũ. Bé không nỡ từ chối, lại sợ sách bị đốt nên đem về, nhồi hết dưới
gầm sô pha.
Tương
tự, Andrzej Ludek – một doanh nhân Ba Lan – kể rằng ông và các đối tác Ukraine
đều thành thạo tiếng Nga, nhưng họ đã chọn tiếng Ba Lan (hoặc tiếng Anh) để
giao tiếp vì không muốn nói tiếng Nga.
Khi
ông tổ chức hòa nhạc quyên góp cho tiền tuyến ở Ba Lan, những nghệ sĩ Ukraine
đang tị nạn ở đây đã từ chối vì trong chương trình có một cô bé hát tiếng Nga.
Bài hát có lời "người lớn ơi, đừng đánh nhau nữa", nhưng vì hát bằng
tiếng Nga nên nó trở thành "tiếng nói của kẻ thù" chứ không còn là
"ca khúc phản chiến".
Andrzej
vừa kể vừa nghẹn ngào: "Con bé bị loại khỏi chương trình. Nó mới 10 tuổi.
Làm sao giải thích cho nó hiểu đây?"
Ông
Andrzej Ludek (ảnh nhỏ) chia sẻ video bài hát "Отмените войну". Trên
nền hoa mang màu cờ Ukraine, bé Zarinka hát tiếng Nga kêu gọi người lớn ngừng
đánh nhau.
Ở
Odesa, một giáo sư đã từ chối lời hẹn gặp của tôi: "Tôi rất bận, không tiếp
cô được." Rồi bà nhắn thêm: "Nhân tiện, cô viết tên thành phố của tôi
sai rồi. Odesa chỉ có một chữ 's'. Hai chữ 's' (Odessa) là phiên âm theo tiếng
Nga."
Tôi
vội vàng xin lỗi và xác nhận rằng, theo phiên âm tiếng Ukraine, Kharkov → Kharkiv, Lvov → Lviv, Kiev → Kyiv. Nhưng
bà vẫn từ chối gặp tôi.
Thấy
tôi buồn, một doanh nhân an ủi: "Bà đó cực đoan. Tôi vẫn viết Odessa hai
chữ 's'. Gia đình tôi 6 đời ở đây. Tôi nói tiếng Nga nhưng sẽ chống Nga đến hơi
thở cuối cùng. Chỉ đám cực đoan mới đánh đồng tiếng Ukraine với lòng
yêu nước."
Chàng
trai tình nguyện ở Khmelnitsky cũng giải thích thêm: "Ngôn ngữ và danh
tính là hai khái niệm khác nhau. Người Mexico nói tiếng Tây Ban Nha
nhưng đánh Tây Ban Nha giành độc lập. Người Đài Loan nói tiếng Trung nhưng đâu
muốn là một phần đại lục? Người Mỹ, Ireland và Scotland nói tiếng Anh nhưng viết
lịch sử bằng máu với người Anh."
Nội
chiến văn hóa
Ở
Odesa, tôi gặp một vài người thoạt tiên chạy tị nạn khỏi miền Đông. Sau khi thấy
tiếng Nga bị tẩy chay các nơi khác ghê quá, họ lại quay về vùng chiến sự.
Họ
phải chạy tị nạn hai lần. Một lần trốn bom đạn Nga, một lần trốn áp lực của
hàng xóm, bạn bè và đồng nghiệp. Lần thứ nhất là cuộc chiến vật lý chống ngoại
xâm, lần thứ hai là cuộc nội chiến văn hóa với chính đồng bào mình.
Một
phụ nữ lớn tuổi từ Mariupol nói với tôi rằng bà từng là biên tập viên văn học
Nga và rất yêu văn hóa Nga. Tuy nhiên, khi chạy loạn tới Kyiv, việc bà không
che giấu tình yêu ấy khiến những người hàng xóm bị tổn thương. Họ gây sức ép
khiến anh chủ người Việt đang cưu mang bà phải mời bà ra khỏi nhà và đi ở nơi
khác. Họ bảo: "Chính vì những người như bà nên mới có cuộc chiến
này."
Nhà
soạn nhạc Nga Tchaikovsky được nhiều người Ukraine yêu thích. Cuộc chiến đã khiến
các tác phẩm của ông bị tẩy chay. Những người còn quá gắn bó với văn hóa Nga có
thể bị phán xét.
Khi
nói chuyện với tôi, giọng bà hiền dịu nhưng đầy thách thức: "Đương nhiên
là tôi nói được tiếng Ukraine chứ. Nhưng tôi cố tình không nói đấy.
Không ai ép tôi được hết."
Thái
độ phản kháng ấy lặp lại với một cô gái gốc Việt ở Odesa. Cô nói được tiếng
Ukraine nhưng kiên quyết chỉ nói tiếng Nga. Lý do của cô là "phải nói tiếng
Nga để người ngoài hiểu rằng không phải vì cái ngôn ngữ mà đánh nhau".
Giáo
sư Anastasia Piliavsky là một trong những tiếng nói phản biện mạnh mẽ từ Odesa.
Cô cho rằng việc kỳ thị tiếng Nga khiến đất nước bị chia cắt nặng nề:
"Người
miền Đông nói tiếng Nga chống Nga kiên cường nhất và họ cũng là những người chịu
thiệt hại nặng nề nhất trong cuộc chiến này. Từ những ngày đầu tiên, Odesa đã gọi
tên Nga là kẻ xâm lược. Ở chiến hào, lính tráng vẫn nói tiếng Nga. Thật vô đạo
đức khi những kẻ yên ấm ở hậu phương dám xúc phạm người đang đổ máu ở chiến trường
chỉ vì họ nói tiếng Nga. Nếu những người lính ấy buông súng, thử hỏi cái đám ấy
sẽ nói tiếng Ukraine kiểu gì khi đất này đã trở thành đất của Nga?"
Giáo
sư Anastasia Piliavsky (ảnh nhỏ) cho rằng việc kỳ thị tiếng Nga là sai lầm chiến
lược trong chính sách "thoát Nga" của Ukraine. Di sản văn hóa như tượng
nhà văn Isaac Babel (sinh ra ở Odesa) cần được gìn giữ dù sinh thời ông viết bằng
tiếng Nga.
Tuy
nhiên, rất nhiều người nhấn mạnh rằng, những kẻ bài tiếng Nga cực đoan chỉ là
thiểu số. Vấn đề là họ to mồm và hung hăng. Thay vì "khẩu súng", họ
coi "ngôn ngữ" là vũ khí.
Tôi
nhớ đến Maxim – chàng võ sĩ đấm bốc ở Odesa không dám đi lính nhưng đã khóc vì
biết mình hèn nhát (bài 4). Một lần thấy đám trẻ con hát tiếng Nga để quay
TikTok, anh điên tiết muốn tẩn cho bọn nó một trận. Nắm đấm lẽ ra dành cho kẻ
thù suýt nữa thành vũ khí để anh bắt nạt lũ con nít.
Và
máu đã đổ trong cuộc "nội chiến văn hóa" mà Anastasia mô tả.
Một
nghị sĩ cực đoan tên là Iryna Farion đã chỉ trích binh sĩ của Lữ đoàn Azov rằng
họ "không phải là người Ukraine nếu không nói tiếng Ukraine. Cùng lắm chỉ
là người Nga có tư cách công dân Ukraine thôi."
Lính
tráng và sinh viên phẫn nộ tột độ. Họ đòi bà bị sa thải. Một năm sau (2024), bà
bị một thanh niên 18 tuổi ám sát. Cậu ta ra tay không phải vì ủng hộ nước Nga,
mà vì bà đã "xúc phạm người lính và gây chia rẽ nội bộ".
Như
vậy, ngôn ngữ và văn hóa Nga trở thành nạn nhân (sau cuộc chiến) chứ không hẳn
là nguồn gốc (khởi đầu) cuộc chiến. Nỗi sợ "tụt hạng văn hóa" là có
thật trong tâm trí nhiều người muốn giữ tiếng Nga. Bom đạn khiến cực đoan đẻ ra
cực đoan, đẩy những người yêu nước theo kiểu khác nhau quay ra tấn công lẫn
nhau.
Lễ
tang bà Iryna Farion và con phố đặt theo tên bà (ảnh nhỏ)
'Thép
đã tôi thế đấy'
Khi
loạt bài này ra mắt, một bạn đọc người Việt nhận xét rằng Ukraine giống như
nhân vật Pavel Korchagin trong Thép đã tôi thế đấy.
Hầu
như ai bị/được tôi hỏi cũng phủ nhận, thậm chí bực mình khi Ukraine bị so sánh
với một "biểu tượng tuyên truyền" của Xô-viết – thứ mà họ muốn cắt bỏ.
Duy
nhất một nhà sử học đồng tình.
"Pavel
là người Ukraine. Anh trưởng thành qua sự khốc liệt cả về tinh thần lẫn thể
xác. Đất nước này cũng vậy. Ukraine xây dựng bản sắc trên những chấn thương. Đó
là Nga hóa, là nạn đói Holodomor, là Chernobyl, là cuộc chiến hiện tại.
Nhưng
để làm cách mạng, Pavel phải cực đoan với tư duy nhị nguyên. Anh ta nhìn thế giới
chỉ có bạn hoặc thù. Ukraine cũng vậy. Nếu không có cuộc chiến này, quá trình
'thoát Nga' sẽ mưa dầm thấm lâu hàng chục năm. Nhưng chiến tranh đã khiến một số
người Ukraine yêu nước kiểu độc hại.
Luật
lệ chỉ là phần nhỏ thôi. Chính người dân vì thù Nga quá nên cái gì dính đến Nga
cũng thành xấu xí và ghê tởm. Bom đạn đã khiến chúng tôi 'thoát Nga' như những
người cộng sản năm xưa 'thoát Sa hoàng'. Cũng đập phá tan tành trật tự cũ, đổi
tên, xây mới, chụp mũ nhau là giặc".
Tâm
sự của nhà sử học khiến tôi nhớ tới một cô giáo ở Lviv. Cô bảo Ukraine đã bị
"Nga hóa" quá lâu. Để xây dựng danh tính Ukraine có bản sắc riêng, họ
buộc phải giết chết một phần thân thể mình.
"Cô
ấy nói đúng đấy" – nhà sử học trả lời – "Chúng tôi phải đoạn tuyệt với
văn hóa và ngôn ngữ Nga, cũng như Pavel phải đoạn tuyệt với cả hai người con
gái anh yêu tha thiết. Người thứ nhất vì khác biệt giai cấp, người thứ hai vì
anh sợ tình yêu sẽ xao nhãng lý tưởng cách mạng."
Áp
phích tuyên truyền thời Liên Xô tả cảnh xây dựng tuyến đường sắt Baikal–Amur
trên nền chân dung Pavel Korchagin – nhân vật chính trong tiểu thuyết Thép
đã tôi thế đấy của nhà văn Nikolai Ostrovsky
"Nhưng
nếu định nghĩa 'Ukraine = không phải Nga' thì đất nước sẽ bị chia cắt từ
bên trong. Ukraine là một quốc gia đa văn hóa. Người nói tiếng Nga đã và sẽ mãi
là một phần máu thịt của dân tộc này. Họ nói tiếng Nga nhưng chính họ đang đổ
máu bảo vệ Ukraine".
"Tương
lai Ukraine sẽ ra sao?" – tôi hỏi.
"Tôi
không muốn Ukraine là thép. Tôi luyện trong lò lửa chiến tranh xong nó sẽ trở
nên cứng rắn nhưng lạnh lùng. Tôi muốn Ukraine là một bài dân ca.
Hàng
triệu nông dân hát dân ca đã gìn giữ được bản sắc Ukraine suốt mấy trăm năm
qua. Dân ca của chúng tôi rất lạ, nhiều bè cao thấp, mới nghe chênh phô nhau,
thậm chí hơi chói tai. Nhưng cuối cùng đều hòa quyện và ngân dài cùng nhau ở đoạn
cuối.
Dân
ca là linh hồn và tính cách của dân tộc này. Những kẻ cực đoan muốn tất cả phải
hát cùng một giọng của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi. Nhưng khi tiếng súng ngưng,
tôi tin người ta sẽ nhận ra rằng, để một bài dân ca kiểu Ukraine sống được, nó
cần mọi thanh âm, kể cả tông giọng của những kẻ đã từng lạc nhịp vì lịch sử."
"Anh
muốn nhắn gì với độc giả loạt bài này?"
"Tôi
cảm ơn những người Việt đã lắng nghe tiếng nói từ Ukraine. Tôi xin tặng các bạn
bài dân ca Cây cầu gỗ liễu (Verbovaya Dooshchechka). Người
Ukraine chúng tôi thường múa điệu này bằng cách dệt tay vào nhau thành cây cầu
để nâng một em bé đi qua:
'Này
Nastochka em đang ở đâu? Em đang đi qua cây cầu gỗ liễu. Em chạy đến nơi rừng
cây bốc cháy. Em dùng xô xách nước dập lửa. Bao nhiêu giọt nước là bấy nhiêu
dòng sự thật'."
-----------------------------------------
Ghi
chú về tác giả và tác phẩm: Tiến sĩ Nguyễn Phương Mai là chuyên gia đào tạo
trong lĩnh vực Khoa học Não bộ ứng dụng vào Giao tiếp-Quản trị đa văn hóa/Phát
triển năng lực cá nhân. Loạt bài ghi lại những quan sát của tác giả sau gần 4
tháng sống tại Ukraine, Nga và một số nước trong vùng đệm của hai bên chiến tuyến
(tháng 6-9/2025). Chuyến đi nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa với tư cách cá nhân,
độc lập, bằng chi phí riêng, phi lợi nhuận, không có tài trợ hoặc liên kết hợp
tác với bất kỳ tổ chức nào. Tên một số nhân vật đã được thay đổi.
No comments:
Post a Comment