Ls Nguyễn Văn Thân
Posted by adminbasam on
18/02/2017
Theo lời hứa tranh cử, Tổng Thống Trump đã chính thức
công bố rút Hoa kỳ khỏi TPP. Tuy Úc và Tân Tây Lan vẫn muốn cứu sống nhưng TPP
thật sự đã bị khai tử và chôn sống. Điều này không có nghĩa là chính sách tự do
thương mại và tranh giành vị trí chiến lược và an ninh tại Châu Á chấm dứt mà
chỉ có nghĩa là Hoa Kỳ đã chọn bước ra khỏi sân chơi. Bây giờ là lúc các quốc
gia Châu Á xem xét chi tiết Hiệp Định Đối Tác Kinh Tế Toàn Diện Khu Vực
(Regional Comprehensive Economic Partnership hoặc RCEP). Như mọi người đều biết, TPP
không có Trung Quốc và RCEP không có Hoa Kỳ.
Ý tưởng thành lập RCEP bắt đầu từ năm 1990 sau thất
bại của các cuộc đàm phán WTO tại Uruguay. Khởi đầu, Thủ Tướng Mã Lai Mahathir
Mohamed đề nghị thành lập một khu vực tự do thương mại trong khu vực Châu Á gồm
có các quốc gia thành viên Khối ASEAN với Trung Quốc, Hồng Kông, Nhật Bản và
Hàn Quốc có tên gọi là Nhóm Kinh Tế Đông Á (East Asian Economic Group). Mục
đích là để đối trọng với thị trường chung Châu Âu và khu vực thương mại tự do Bắc
Mỹ. Nhưng đề nghị này của Mahathir bị Mỹ phản đối và Nhật dưới áp lực của Mỹ
cũng không ủng hộ vì lo ngại là các nước ASEAN sẽ bị lôi cuốn vào quỹ đạo của
Trung Quốc.
Cũng từ đầu năm 1990, các quốc gia trong Khối ASEAN
đã tiến hành cải thiện hệ thống tài chánh và đầu tư ngoại quốc. Cuộc khủng hoảng
tài chánh Châu Á vào năm 1997 tác động mạnh đến các quốc gia trong khu vực và
thúc đẩy ASEAN tìm một giải pháp đối trọng với cơ chế tài chánh quốc tế chẳng hạn
như IMF do Mỹ lãnh đạo. Câu trả lời là Trung Quốc. Một trong những lợi thế của
Trung Quốc là đa số doanh nghiệp lớn cũng như các nhà tài phiệt trong khu vực
là người gốc Hoa có sẵn quan hệ mật thiết với Trung Quốc. ASEAN cũng lo ngại là
nếu họ không chủ động hội nhập tự do thương mại và liên kết thị trường thì sẽ bị
thiệt thòi khi buộc phải gia nhập vào hệ thống do các siêu cường quốc thiết kế.
Mặt khác, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng có nhu cầu mở rộng thị trường để
phát triển kinh tế và theo đuổi mục tiêu chiến lược trong khu vực Châu Á.
Khái niệm Cộng Đồng Đông Á (East Asian Community) được
đề ra vào năm 2001 nhằm gia tăng sự hợp tác kinh tế, an ninh và chiến lược của
các quốc gia trong khu vực. Đề nghị này được chấp thuận vào tháng 11 năm 2004 dẫn
đến Hội Nghị Thượng Đỉnh Đông Á lần đầu tiên đưọc tổ chức vào ngày 14/12/2005 tại
Kualar Lumpur Mã Lai. Đúng một thập niên sau cuộc khủng hoảng tài chánh Châu Á
thì lại có cuộc khủng hoảng tài chánh thế giới vào năm 2007. Vai trò của Trung
Quốc được nâng cao vì họ không bị ảnh hưởng nhiều mà kinh tế tiếp tục tăng trưởng
trên 10%. Trong phiên họp thường niên giữa ASEAN và Trung Quốc diễn ra tại Thái
Lan vào tháng 10 năm 2009, Thủ Tướng Ôn Gia Bảo đưa ra 4 điểm gồm có thúc đẩy
thành lập hiệp định tự do thương mại ASEAN – Trung Quốc, hợp tác xây dựng cơ sở
hạ tầng, hợp tác về mặt văn hóa và xã hội và thúc đẩy hợp tác toàn diện nhằm bảo
vệ an ninh, hòa bình và sự thịnh vượng trong khu vực.
Một số quốc gia ASEAN cho rằng các cơ chế Liên Hiệp
Quốc truyền thống như WTO, IMF và Ngân Hàng Thế Giới đều do Mỹ và các nước
phương tây chủ đạo và không hẳn là có lợi cho các quốc gia kém phát triển trong
Khối ASEAN. Con đường tiến đến hội nhập kinh tế tại Châu Á trải qua nhiều bước
gập ghềnh vì sự mâu thuẫn và cạnh tranh giữa hai cường quốc Hoa Nhật. Sau cuộc
khủng hoảng tài chánh Châu Á vào năm 1997, Nhật đưa ra đề nghị thành lập Quỹ Tiền
tệ Châu Á (Asia Monetary Fund) để giảm bớt ảnh hưởng của IMF nhưng bị cả Mỹ lần
Trung Quốc phản đối. IMF là do Mỹ kiểm soát còn Trung Quốc lo ngại về ý đồ chiến
lược của Nhật. Về giao thương, Trung Quốc đề nghị tiến hành đàm phán Hiệp Định
Thương Mại Tự Do ASEAN – Trung Quốc vào năm 2000. Tại Hội Nghị Thưọng Đỉnh
ASEAN – Trung Quốc vào tháng 11 năm 2001, đề nghị này được chấp thuận và hai
bên cam kết sẽ hoàn tất đàm phán trước năm 2010. Nhật cũng phản ứng nhanh
chóng. Thủ Tướng Koizumi lập tức thi hành các chuyến công du Châu Á vào tháng
Giêng năm 2002 và đưa ra đề nghị thành lập Hiệp Định Đối Tác Kinh Tế Toàn Diện
giữa các quốc gia ASEAN và Nhật. Có sự khác biệt giữa hai đề nghị. Đề nghị của
Trung Quốc chỉ chú trọng vào hàng hóa. Trong khi đó, đề nghị của Nhật toàn diện
hơn và bao gồm hàng hóa cùng với dịch vụ và đầu tư.
Sự cạnh tranh giữa Trung Quốc và Nhật nằm ở hai mặt:
thành viên và nghị trình. Vào năm 2004, Trung Quốc đề nghị tiến hành nghiên cứu
Hiệp Định Tự Do Thương Mại Đông Á (East Asia Free Trade Agreement hoặc EAFTA).
Cùng lúc, Nhật tiến hành nghiên cứu Hiệp Định Đối Tác Toàn Diện Đông Á
(Comprehensive Economic Partnership in East Asia hoặc CEPEA). Cả hai bản nghiên
cứu được hoàn tất cùng lúc và công bố vào tháng 8 năm 2009. EAFTA của Trung
Quốc giới hạn số thành viên là ASEAN + 3 (Trung Quốc, Nhật, Hàn Quốc) và tập
trung vào thị trường hàng hóa. Như vậy thì Trung Quốc sẽ nắm quyền lãnh đạo dựa
vào tầm vóc và nền kinh tế sản xuất đồ tiêu dùng. Còn CEPEA của Nhật thì
nới rộng số thành viên là ASEAN + 6 bao gồm cả Ấn Độ, Úc và Tân Tây Lan. Mục
đích là phân tán vai trò lãnh đạo của Trung Quốc và gia tăng ảnh hưởng của Nhật.
Thứ hai, CEPEA nhấn mạnh vào thị trường dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ là những
lãnh vực mà Nhật có thể đóng vai trò chủ động.
ASEAN như một cô thiếu nữ mới lớn nhận lời cầu hôn từ
hai phía mà không biết chọn bên nào. Sau nhiều cuộc thảo luận trong hai năm
không đi tới đâu, vào tháng 8 năm 2011, Trung Quốc và Nhật đạt đồng thuận tiến
hành thành lập một nhóm nghiên cứu chung xem xét cả hai đề nghị và chú trọng tới
3 lãnh vực: hàng hóa, dịch vụ và đầu tư. Thành viên sẽ là ASEAN và các quốc gia
trong khu vực có Hiệp Định Tự Do Thương Mại với ASEAN gồm có Trung Quốc, Nhật,
Hàn Quốc, Ấn Độ, Úc và Tân Tây Lan. ASEAN sẽ chủ tọa các cuộc đàm phán. Đề nghị
này cũng như nguyên tắc lấy ASEAN làm trọng tâm được chấp thuận tại Hội Nghị
ASEAN lần thứ 19 tại Bali vào ngày 17/11/2011. Từ đó, cái tên RCEP chính
thức ra đời.
Nếu không có thỏa thuận của Trung Quốc và Nhật vào
tháng 8 năm 2011 thì không có RCEP. Tại sao hai bên lại đạt được đồng thuận
này? Năm 2009 đánh dấu một sự kiện quan trọng. Tổng Thống Obama quyết định gia
nhập đàm phán TPP và muốn sử dụng TPP như là một trụ cột chiến lược chính yếu
trong chính sách xoay trục về Châu Á. Có thể là do điều quan trọng nhất đối với
Trung Quốc là phải đối phó với TPP và tìm cách loại Mỹ ra khỏi khu vực Châu Á
cũng như Trung Quốc có đủ tự tin là sự tham gia của 3 đối tác kinh tế khác của
ASEAN là Ấn Độ, Úc và Tân Tây Lan sẽ không ảnh hưởng sức mạnh của họ nên Trung
Quốc nên sẵn sàng nhân nhượng và thỏa hiệp với Nhật. Còn Nhật thì muốn dùng
RCEP như là một lá bài trong việc thương thuyết TPP với Mỹ. Hơn nữa, khác với
TPP khi Mỹ hầu như viết hết toàn bộ điều lệ thì Nhật đã chủ động và kiểm soát
nghị trình với RCEP. Chẳng hạn như vào tháng Giêng năm 2014, RCEP đã đồng ý
nghiên cứu các đề tài cạnh tranh công bằng, sở hữu trí tuệ, hợp tác kỹ thuật và
cơ chế giải quyết tranh chấp.
Các quốc gia thành viên RCEP mong muốn hoàn tất đàm
phán RCEP trong năm 2015 nhưng không thành. Vòng đàm phán thứ 16 vừa được tổ chức
tại Nam Dương từ ngày 2-10 tháng 12 năm 2016. Vòng đàm phán thứ 17 sắp tới sẽ
được tổ chức tại Kobe Nhật từ ngày 27 tháng 2 tới 3 tháng 3 năm nay. Sau khi Tổng
Thống Trump chính thức rút Mỹ khỏi TPP, Trung Quốc liền lên tiếng là sẽ hợp tác
tối đa với Phi Luật Tân là nước chủ tọa luân phiên ASEAN để hoàn tất RCEP hình
thành một khu vực thương mại tự do tại Châu Á trong năm nay. Nếu đạt được thì sẽ
là một thành công lớn. Tuy không có tầm vóc 40% GDP thế giới như TPP nhưng RCEP
chiếm gần 30% GDP thế giới và bao gồm thị trường với 3.4 tỷ người, tức gần phân
nửa dân số thế giới. RCEP cùng với Một Vành Đai, Một Con Đường là hai mũi tên
chiến lược hỗ tương và song hành của Trung Quốc nhằm xây dựng vị trí lãnh đạo tại
Châu Á. Trong thời buổi này, mang quân đi chinh phục không còn thích hợp nữa.
Quốc gia nào kiểm soát được kinh tế sẽ chiếm ưu thế an ninh và chiến lược. Khác
với TPP, RCEP không đặt tiêu chuẩn về quyền lao động, bảo vệ môi trường và tính
minh bạch. Do đó, các quốc gia thành viên sẽ không bị trở ngại vì những vấn đề
liên quan tới chính trị nội địa. Thành viên ASEAN cũng đang chờ khoảng trống do
Trump để lại được lấp vào. Chỉ có Ấn Độ là còn do dự vì lo sợ thị trường nội địa
bị tràn ngập với hàng hóa rẻ tiền của Trung Quốc và Nhật vẫn luôn dè dặt với ý
đồ chiến lược của Trung Quốc. Nếu RECP hoàn tất trong năm nay thì Trung Quốc
sẽ có nhiều cơ hội cất cao tiếng gáy về mặt kinh tế và chiến lược tại Châu Á.
No comments:
Post a Comment