Tại sao văn hóa Trung
Hoa dễ dàng đi vào và được đón nhận tại Việt Nam
Lam Duc Vu - The Asia Times
Dẫu
vậy, khán giả Việt Nam vẫn phân biệt rõ rệt giữa việc thưởng thức văn hóa
và sự đồng tình về chính trị.
https://i0.wp.com/asiatimes.com/wp-content/uploads/2026/10/Vietnam-Lion-Dance.jpg?w=1200&ssl=1
Múa
lân tại Việt Nam có nguồn gốc từ Trung Hoa. Hình: Chụp màn hình Instagram.
Một
bài bình luận gần đây trên ISEAS Fulcrum của Hoàng Thị Hà và
Phạm Thị Phương Thảo đã phác họa khá rõ cách văn hóa Trung Hoa cùng những cơ hội
kinh tế đang thu hút giới trẻ Việt Nam.
Hai
tác giả nhận định đúng rằng sức hấp dẫn từ bên dưới này đang diễn ra song song
với những nỗ lực mới của nhà cầm quyền nhằm thúc đẩy quan hệ nhân dân giữa hai
nước, trong khi những mối nghi kỵ lâu đời đối với China vẫn chưa biến mất.
Tuy
nhiên, làn sóng ảnh hưởng văn hóa và tiêu dùng Trung Hoa hiện nay, từ những bộ
phim truyền hình ăn khách, những nhãn hiệu thời thượng cho đến sự gia tăng số
người học tiếng Quan Thoại và số sinh viên sang theo học tại những trường đại học
Trung Hoa, nên được nhìn nhận như sự gia tăng cường độ của một khuynh hướng đã
có từ lâu, hơn là một hiện tượng mới. Những nguyên nhân đứng đằng sau khuynh hướng
đó cũng cần được xét đến khi đánh giá cả phạm vi ảnh hưởng lẫn những giới hạn của
nó.
Có
thể nói Việt Nam là xã hội chịu ảnh hưởng sâu đậm nhất của văn minh Trung Hoa
bên ngoài chính China. Việt Nam đã trải qua hơn một ngàn năm bị Trung Hoa trực
tiếp đô hộ. Chữ Hán vẫn là văn tự chính thức quan trọng trong nhiều thế kỷ,
ngay cả sau khi chữ Nôm xuất hiện vào khoảng thế kỷ XIII như một hệ thống chữ
viết dùng để ghi tiếng Việt.
Chế
độ khoa cử theo Nho học được du nhập gần như nguyên vẹn và còn sử dụng cho đến
năm 1919. Năm 1070, nhà Lý xây dựng Văn Miếu để thờ Khổng Tử; sáu năm sau, triều
đình lập Quốc Tử Giám nhằm đào tạo tầng lớp tinh hoa Việt Nam theo Nho giáo. Đến
triều Lê (1428–1789), Nho giáo đã trở thành khuôn khổ tư tưởng chi phối cả nhà
nước lẫn xã hội Việt Nam.
Chiều
sâu văn minh đó khiến những sản phẩm văn hóa Trung Hoa không phải vượt qua khoảng
cách nhận thức lớn như khi đến với những xã hội khác. Khán giả Việt Nam có thể
dễ dàng hiểu được hệ thống luân lý và những quy tắc đạo đức trong những bộ phim
lịch sử Trung Hoa, điều mà khán giả bên ngoài vùng văn minh chịu ảnh hưởng
Trung Hoa khó thấu hiểu hơn. Sự gần gũi về văn hóa ở đây không chỉ dựa trên địa
lý, mà còn bắt nguồn từ một kho tàng văn minh chung.
Kho
tàng đó đã đưa những sản phẩm văn hóa Trung Hoa vào Việt Nam qua mọi thời kỳ
chính trị, kể cả những giai đoạn thù nghịch lên đến cao độ. Ngay cả sau cuộc
chiến tranh biên giới năm 1979, tiểu thuyết võ hiệp và phim truyền hình Hong
Kong vẫn tiếp tục lưu hành qua những cuốn băng VHS, theo những con đường phân
phối ngầm. Từ cuối thập niên 1980, Việt Nam đã là một trong những thị trường hải
ngoại đầu tiên tiếp nhận chương trình truyền hình Trung Hoa.
Bản
chuyển thể Tây Du Ký năm 1986 đã trở thành một dấu mốc văn hóa có sức sống lâu
bền, đặc biệt tại Việt Nam. Bộ phim truyền hình Kewang (Khát Vọng, còn được biết
đến với tên Yearning) năm 1993 được cho là đã đạt tỷ suất khán giả lên đến
90,78% trên Đài Truyền hình Việt Nam.
Trong
suốt ba thập niên, phim cổ trang là thể loại được ưa chuộng nhất tại Việt Nam.
Tất cả những việc đó diễn ra mà chẳng cần đến những nền tảng như TikTok. Sức cộng
hưởng văn hóa vốn đã có sẵn, chỉ là trước đây nó lan truyền chậm hơn mà thôi.
Điều
mới mẻ nằm ở hệ thống phân phối. TikTok hiện có hơn 70 triệu người sử dụng thường
xuyên mỗi tháng tại Việt Nam. Những mạng phát trực tuyến của Trung Hoa, trong
đó có iQIYI, Tencent Video và Youku, cũng hiện diện trên những dịch vụ trực tuyến
của Việt Nam như VieON và FPT Play.
Thị
trường lao động càng củng cố sức hút văn hóa này. Năm 2025, Việt Nam ghi nhận số người dự thi HSK, kỳ thi đánh giá
trình độ tiếng Trung, cao nhất thế giới, với 146.000 thí sinh. Số tin tuyển dụng
đòi hỏi ứng viên biết tiếng Trung lên gần 13.000, tăng 49% so với năm 2024.
Tại
những khu kỹ nghệ miền Bắc, công nhân thông thạo tiếng Trung có thể nhận mức
lương cao hơn từ 30% đến 50%. Kể từ năm 2021, tiếng Trung là một
trong những ngoại ngữ thứ nhất được phép giảng dạy trong trường học Việt Nam từ
lớp 3.
Số sinh viên Việt Nam tại China đã tăng gần gấp đôi so với năm 2018, lên khoảng
25.000 người. Đây là những biến chuyển đáng kể, nhưng chúng phần lớn khuếch đại
một khuynh hướng sẵn có, chứ không tạo ra khuynh hướng ấy.
Việc
gì được xem là “gần gũi” hay “xa cách” về văn hóa với China, tự nó cũng chịu sự
chi phối của chính trị. Ngay từ khi thành lập, Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN)
đã coi văn hóa là một mặt trận quan trọng. Đảng CSVN liên tục ban hành những chỉ
thị xác định văn hóa là một nguồn lực chiến lược; gần đây nhất là Nghị quyết 80-NQ/TW vào tháng Giêng năm
2026.
Sau
cuộc xung đột biên giới năm 1979, Đảng CSVN chủ động tạo khoảng cách với ảnh hưởng
văn hóa Trung Hoa, dù phim võ hiệp vẫn lưu hành ngầm. Sau khi hai nước bình thường
hóa quan hệ năm 1991, những chương trình Trung Hoa dần trở lại qua hệ thống
truyền hình nhà nước.
Dưới
sự lãnh đạo hiện nay của ĐCSVN, những nỗ lực tạo điều kiện cho giao lưu văn hóa
đã được đẩy mạnh hơn. Chương trình “Năm Giao lưu Nhân văn Việt Nam – China” năm
2025 cùng những năm hợp tác du lịch 2026–2027 cho thấy nhà cầm quyền hai nước
chủ động lựa chọn những biện pháp nhằm giảm bớt những rào cản trong quan hệ.
Nền
tảng văn minh có sức bền trước những biến động chính trị, nhưng quy mô và tốc độ
giao lưu văn hóa ở mỗi thời điểm lại tùy thuộc vào những quyết định có chủ ý tại
cả Hanoi lẫn Beijing. Sự cởi mở hiện nay phản ảnh những điều kiện chính trị cụ
thể, chứ không phải trạng thái mặc nhiên của quan hệ hai nước.
Văn
hóa luôn biến đổi, và văn hóa Việt Nam cũng không ngoại lệ. Dù ảnh hưởng của
văn minh Trung Hoa rất sâu đậm, đó vẫn chỉ là một lớp trong bản sắc văn hóa Việt
Nam, vốn chưa bao giờ có thể quy giản thành riêng ảnh hưởng ấy. Những tập tục bản
địa và truyền thống dân gian Việt Nam đã có từ trước khi tiếp nhận những yếu tố
thuộc văn minh Trung Hoa. Những dòng ảnh hưởng văn hóa từ Đông Nam Á, thời Pháp
thuộc và tiến trình toàn cầu hóa trong những thập niên gần đây cũng đều để lại
dấu ấn riêng.
Lớp
văn minh chịu ảnh hưởng Trung Hoa chính là yếu tố giúp những sản phẩm văn hóa
Trung Hoa dễ dàng được đón nhận tại Việt Nam hơn hẳn nhiều nơi khác. Nhưng xét
toàn diện, văn hóa Việt Nam vẫn có trung tâm và sức sống riêng.
Điều
này giúp giải thích vì sao từ lâu khán giả Việt Nam vẫn phân biệt rõ rệt giữa
việc thưởng thức văn hóa và sự đồng tình về chính trị. Tâm lý chống China và sự
say mê những sản phẩm văn hóa Trung Hoa đã cùng hiện hữu suốt nhiều thập niên.
Điều
tương tự cũng đúng đối với hàng tiêu dùng: thái độ ác cảm về chính trị đối với
Beijing không nhất thiết chi phối hành vi mua sắm. Ranh giới chỉ thực sự xuất
hiện khi vấn đề chủ quyền được đặt ra. Tháng Giêng năm 2026, Hanoi đã yêu cầu
Netflix gỡ bỏ bộ phim Trung Hoa Shine On Me sau khi xuất hiện một cảnh thể hiện
yêu sách đường chín đoạn của China trên Biển Đông, vùng biển đang có tranh chấp
chủ quyền.
Những
công trình nghiên cứu gần đây cho thấy quan niệm cho rằng người Việt Nam từ bao
đời nay luôn chống lại ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa phần lớn là sản phẩm của chủ
nghĩa dân tộc thời hiện đại. Giới tinh hoa Việt Nam trước thời thuộc địa từng
chủ động xác nhận vị thế thành viên trong nền văn minh Trung Hoa, tiếp nhận những
mô hình chính trị, truyền thống văn học và khuôn khổ luân lý của nền văn minh
đó làm cơ sở chính đáng cho quyền cai trị, đồng thời vẫn chống lại sự kiểm soát
chính trị của Trung Hoa.
Cách
diễn giải sự “kháng cự” về văn hóa chỉ xuất hiện cùng chủ nghĩa dân tộc trong
thế kỷ XX, rồi được ĐCSVN củng cố. Sức hấp dẫn văn hóa của China tại Việt Nam
không phải là một thành quả mới của quyền lực mềm. Sức hấp dẫn đó bắt rễ sâu
hơn nhiều so với những thuật toán hay những chuỗi cửa hàng trà sữa, và đã có mặt
song song với sự dè chừng về chính trị suốt nhiều thế kỷ.
Đối
với người Việt Nam bình thường, việc chia sẻ một nền văn minh và những quy tắc
tư tưởng chung với China chưa bao giờ ngăn cản ý chí chống lại nước này về mặt
chính trị.
-------------------
Tác
giả: Lam Duc Vu , chuyên phân tích rủi ro Đông Nam Á, hiện viết về an ninh
vùng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và những vấn đề khu vực.
©
2026 DCVOnline
Nếu
đăng lại, xin ghi nguồn và đọc “Thể lệ trích đăng lại bài từ
DCVOnline.net”
Nguồn: Why Chinese culture
lands so fluently and freely in Vietnam | Lam Duc Vu | The Asia Times | October
15, 2026
No comments:
Post a Comment