Maha Yahya
- Foreign
Affairs
Viên Đăng Huy, biên dịch - Nghiên
Cứu Quốc Tế
https://nghiencuuquocte.org/2026/04/10/lebanon-dang-dan-sup-do/
Lebanon
đã trở thành một mặt trận trong cuộc chiến giữa Mỹ – Israel và Iran. Vào ngày
1/3, Naim Qassem, thủ lĩnh của Hezbollah — nhóm dân quân Lebanon được Tehran hậu
thuẫn và vũ trang — đã cam kết trả đũa việc Israel ám sát Lãnh đạo Tối cao Ali
Khamenei một ngày trước đó. Hezbollah sau đó đã chính thức tham chiến, phóng
tên lửa và drone qua biên giới vào Israel. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) đã
đáp trả bằng các cuộc không kích diện rộng trên khắp đất nước.
Bằng
việc tham gia trận chiến, Hezbollah đã buộc vận mệnh của Lebanon phải gắn chặt
vào cuộc chiến lớn hơn này. Nhưng cũng rõ ràng rằng Israel đang lợi dụng cuộc
chiến và những hành động khiêu khích của Hezbollah để biện minh cho một cuộc tấn
công lớn hơn — và có khả năng tàn phá khủng khiếp hơn — nhắm vào chính Lebanon.
Trong tháng qua, hai bên đã tấn công lẫn nhau gần như hàng ngày. Hezbollah đã
phóng từ 1.000 đến 1.800 tên lửa và drone vào Israel; ngược lại, Israel đã thực
hiện hàng trăm cuộc không kích tàn khốc khắp Lebanon — không chỉ ở miền Nam mà
còn ở Beirut và Thung lũng Bekaa, vùng nông nghiệp màu mỡ nhất đất nước. Ngày
16 tháng 3, Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ông Israel Katz, thông báo IDF đang
triển khai một “chiến dịch trên bộ có mục tiêu” vào miền Nam Lebanon nhằm ngăn
chặn hàng trăm nghìn thường dân hệ phái Shiite đang tháo chạy quay trở về nhà —
một chiến dịch mà ông trực tiếp so sánh với chiến dịch quân sự quy mô lớn của
Israel tại Gaza.
Cuộc
chiến mới nhất này nổ ra đúng lúc Lebanon đang phải đối mặt với một chuỗi các
cuộc khủng hoảng dồn dập về chính trị, nhân đạo và kinh tế. Xã hội Lebanon vốn
đã bị chia rẽ sâu sắc về vai trò của Hezbollah và các nhà bảo trợ tại Tehran.
Israel, sau khi đã phá hủy các cơ sở hạ tầng thiết yếu và làm hơn một triệu người
phải di dời, hiện đang đe dọa chiếm đóng miền Nam Lebanon; một số quan chức
chính phủ thậm chí còn kêu gọi dời biên giới giữa hai nước sâu vào lãnh thổ
Lebanon gần 16 km. Những cú sốc sâu rộng này đang làm trầm trọng thêm các chia
rẽ xã hội, chính trị và có thể làm suy yếu Lebanon — dẫn đến sự hỗn loạn và thậm
chí là sự sụp đổ của nhà nước. Cần phải ngăn chặn một hệ quả như vậy, vì nó sẽ
là thảm họa không chỉ cho quốc gia này mà cho cả khu vực.
Cải
cách dưới làn đạn
Lebanon
vốn đã bị tàn phá bởi chiến tranh. Một ngày sau khi Hamas tấn công Israel vào
ngày 07 tháng 10 năm 2023, Hezbollah đã khơi mào cuộc chiến của riêng mình với
người Israel. Gần một năm sau đó, Israel đã thực hiện các cuộc tấn công sâu rộng
vào ban lãnh đạo Hezbollah, bao gồm việc ám sát Tổng thư ký Hassan Nasrallah,
và sau đó xâm lược Lebanon. Mặc dù một lệnh ngừng bắn đã chính thức đạt được
hai tháng sau đó, Israel vẫn duy trì chiếm đóng tại 5 điểm chiến lược và tiếp tục
các cuộc tấn công vào nhân sự và cơ sở hạ tầng của Hezbollah. Một bức thư phụ từ
phía Mỹ tại thời điểm ngừng bắn đã cấp cho Israel quyền tự chủ này.
Tất
cả những điều này diễn ra trong bối cảnh một quốc gia đang nỗ lực vượt qua cuộc
khủng hoảng tài chính và kinh tế sâu sắc bắt đầu từ năm 2019, khi cuộc khủng hoảng
ngân hàng khiến đồng nội tệ mất giá 90% và dẫn đến tình trạng vỡ nợ công. Một
năm sau đó là vụ nổ kinh hoàng tại cảng Beirut. Vụ nổ đã khiến hơn 200 người
thiệt mạng, gây ra thiệt hại hơn 8 tỷ USD (theo ước tính của Ngân hàng Thế giới)
và đặt ra những câu hỏi cấp bách về sự quản lý yếu kém và tham nhũng của chính
phủ. Trong những năm sau đó, nhu cầu cấp bách phải giải quyết những vấn đề này
đã bị cản trở bởi các nhóm lợi ích và sự bế tắc chính trị giữa các lãnh đạo
giáo phái tại Lebanon.
Vào
tháng 2 năm 2025, một chính phủ mới nhậm chức, làm dấy lên hy vọng thận trọng rằng
các nhà lãnh đạo có thể vạch ra một con đường phía trước. Chính quyền mới, đứng
đầu là Tổng thống Joseph Aoun và Thủ tướng Nawaf Salam, đã ưu tiên các chuyên
gia kỹ trị hơn là các phe phái chính trị trong việc bổ nhiệm bộ trưởng. Chính
phủ hứa sẽ giải quyết các cải cách bắt buộc liên quan đến khủng hoảng tài
chính, thực hiện cải cách tư pháp và khởi động chương trình tái thiết để giải
quyết khoản thiệt hại ước tính 11 tỷ USD trong cuộc chiến 2023–2024 với Israel.
Họ cũng cam kết cuối cùng sẽ thực thi Nghị quyết 1701 của LHQ, vốn đã được
thông qua vào tháng 8 năm 2006 để chấm dứt chiến tranh giữa Israel và Hezbollah
nhưng chưa bao giờ được thực hiện đầy đủ. Các điều khoản chưa hoàn thành bao gồm
lời kêu gọi giải giáp vũ khí của Hezbollah.
Việc
thực hiện một chương trình cải cách như vậy vốn đã đầy thách thức trong điều kiện
bình thường. Tuy nhiên, hiện tại, chính quyền vốn đã mong manh này lại đang sa
lầy vào chiến tranh. Lebanon đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân đạo với quy
mô tăng nhanh chóng. Đầu tháng 3, quân đội Israel đã ra lệnh sơ tán đối với hơn
100 thị trấn và làng mạc ở miền Nam Lebanon, bao phủ khoảng 10% lãnh thổ đất nước.
Các lệnh sơ tán bổ sung sau đó đã được ban bố cho các khu vực mới ở miền Nam
cho đến tận sông Zahrani (sâu hơn 40km vào lãnh thổ Lebanon), cũng như Thung
lũng Bekaa và vùng ngoại ô phía Nam Beirut. Trong tổng dân số 5,6 triệu người của
Lebanon, hơn một triệu người đã phải di dời, đại đa số là người Hồi giáo
Shiite.
Sự
tàn phá trên diện rộng và có chủ đích (bao gồm cả việc cho nổ mìn các ngôi làng
của người Shiite) đồng nghĩa với việc nhiều người sẽ không còn nhà để quay về.
Và gần đây, các nhà lãnh đạo Israel bắt đầu phát tín hiệu rằng họ muốn mở rộng
cuộc xâm lược, điều có thể dẫn đến sự chiếm đóng kéo dài hoặc thậm chí sáp nhập
miền Nam Lebanon. Dù Israel có quyết định thực hiện các đe dọa bành trướng quân
sự hay không, thì những hệ lụy kinh tế khu vực và toàn cầu của cuộc chiến Iran
có nghĩa là các nước vùng Vịnh và cộng đồng quốc tế sẽ ít có khả năng cung cấp
các khoản tài trợ cấp bách cho việc phục hồi và tái thiết Lebanon.
Hezbollah
không khuất phục
Tuy
nhiên, ngay cả khi thương vong và sự tàn phá gia tăng, Hezbollah vẫn không có dấu
hiệu bỏ cuộc. Họ không có ý định đầu hàng hay quay lại thỏa thuận ngừng bắn năm
2024 vốn cho phép Israel quyền tự do tác chiến để tiếp tục nhắm mục tiêu vào
các thành viên của nhóm. (Khoảng 350 tay súng Hezbollah và 127 thường dân đã
thiệt mạng trong các cuộc tấn công như vậy kể từ lệnh ngừng bắn). Trong giai đoạn
này, Israel đã san phẳng hơn 25 làng mạc và thị trấn dọc biên giới. Người dân
không thể quay lại thêm 62 thị trấn khác trong các khu vực bị Israel làm cho trống
trải.
Bất
chấp những hậu quả thảm khốc đối với Lebanon và chính cơ sở ủng hộ của mình,
ban lãnh đạo Hezbollah vẫn tái khẳng định việc từ chối giải giáp và hiện đang
mô tả cuộc chiến này như một cuộc đấu tranh sinh tồn của cộng đồng. Các hành động
của Israel tại Lebanon đang củng cố thêm câu chuyện này. Nhóm này cũng coi đây
là cơ hội để khôi phục quyền lực trong nước đã mất trong hai năm qua và làm chệch
hướng sự chỉ trích từ chính cơ sở của mình. Iran vẫn tiếp tục hỗ trợ tài chính,
huấn luyện quân sự và phối hợp tác chiến.
Các
nhà lãnh đạo Lebanon rất muốn chấm dứt cái mà ông Salam mô tả là “một cuộc chiến
tàn khốc mà chúng tôi không muốn và không lựa chọn”. Trong năm qua, giới tinh
hoa chính trị đã tăng cường nỗ lực giải giáp Hezbollah, chống lại ảnh hưởng của
Iran và đàm phán hòa bình với Israel. Vào ngày 2 tháng 3, chính phủ Lebanon đã
đưa ra quyết định lịch sử là cấm các hoạt động quân sự của Hezbollah, trục xuất
tất cả các thành viên của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và hủy
bỏ các thỏa thuận miễn thị thực với Iran. Điều này diễn ra sau hai biện pháp
quan trọng khác vào năm ngoái: ngày 5 tháng 8, chính phủ khẳng định quyền của
nhà nước trong việc kiểm soát hoàn toàn mọi loại vũ khí trên lãnh thổ Lebanon,
và ngày 5 tháng 9, giao nhiệm vụ cho quân đội Lebanon xây dựng kế hoạch thực
thi chính sách đó.
Song
song đó, chính phủ đã nỗ lực đáng kể để cắt đứt các tuyến đường buôn lậu vũ
khí, dòng chảy tài chính cho Hezbollah và dỡ bỏ sự hiện diện quân sự của nhóm
này ở phía Nam sông Litani. Nỗ lực này đã đạt được một số thành công. Nhiều tên
lửa ban đầu bắn vào Israel được phóng từ phía Bắc sông Litani. (Những khu vực
này lẽ ra sẽ được giải quyết trong Giai đoạn II của quá trình giải giáp). Tuần
qua, Lebanon đã thu hồi tư cách ngoại giao của đại sứ Iran và triệu hồi đại sứ
của chính mình tại Tehran để tham vấn. Tuy nhiên, đại sứ Iran vẫn ở lại
Lebanon, việc ra đi của ông bị ngăn cản bởi hai đảng Shiite hàng đầu của đất nước,
báo hiệu sự chia rẽ sâu sắc ngay trong lòng nhà nước Lebanon. Sự phân cực chính
trị cũng đang đào sâu. Hezbollah đã đẩy mạnh chiến dịch công khai chống lại
chính phủ, cáo buộc thủ tướng và các thành viên nội các là phản quốc.
Tổng
thống Lebanon đã kêu gọi đàm phán trực tiếp với Israel để chấm dứt xung đột hiện
nay, phá vỡ một điều cấm kỵ đã tồn tại hàng thập kỷ. Nhưng bằng cách hoạt động
ngoài các tổ chức nhà nước và biến Lebanon thành một phần trong trận chiến của
Iran, Hezbollah đã cản trở khả năng đàm phán chấm dứt chiến sự của chính phủ
Lebanon.
Quân
bài ẩn Israel
Chương
trình nghị sự của Israel tại Lebanon vẫn còn chưa rõ ràng. Chính phủ Israel nói
rằng họ muốn tiêu diệt Hezbollah và tạo ra một cái gọi là vùng đệm dọc biên giới
trên đống đổ nát của các ngôi làng Lebanon; theo thời gian, họ có khả năng sẽ
ép buộc một thỏa thuận hòa bình theo các điều khoản của mình. Nhưng hình thái của
chiến dịch hiện tại cho thấy mục tiêu của họ cũng là kích động sự hỗn loạn và
chia cắt nội bộ, đồng thời tạo điều kiện cho việc chiếm đóng bất hợp pháp các
lãnh thổ Lebanon.
Israel
đã lên kế hoạch cho chiến dịch quân sự tại Lebanon từ nhiều tháng trước. Cùng với
việc ném bom tầm xa, Israel đã chuẩn bị rõ ràng cho một cuộc xâm lược toàn diện
bằng cách huy động 450.000 quân dự bị. Việc phá hủy các thị trấn ngoài biên giới
và các thông báo sơ tán đã làm dấy lên lo ngại rằng họ có ý định chiếm đóng
vĩnh viễn lãnh thổ Lebanon ở phía Nam sông Litani. Thật vậy, các thành viên
trong chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã tuyên bố rằng đây chính là
mục tiêu của họ: Bộ trưởng Tài chính Bezalel Smotrich đã kêu gọi IDF san phẳng
các phần của miền Nam Lebanon và ngoại ô phía Nam Beirut, đồng thời nói rằng
sông Litani nên là biên giới mới của Israel, thực chất là đề xuất sáp nhập miền
Nam Lebanon. Tất cả các cầu chính bắc qua sông Litani hiện đã bị ném bom nhằm cắt
đứt khu vực này khỏi phần còn lại của đất nước. Và Bộ trưởng Năng lượng Israel
đã kêu gọi hủy bỏ thỏa thuận hàng hải lịch sử được ký kết năm 2022 giữa hai nước
vốn đã chấm dứt tranh chấp về ranh giới trên biển.
Nếu
mục tiêu của Israel thực sự chỉ là tiêu diệt Hezbollah và mang lại hòa bình,
thì chiến dịch hiện tại sẽ mang lại kết quả ngược lại. Hezbollah trỗi dậy chính
từ cuộc xâm lược năm 1982 của Israel và hai thập kỷ chiếm đóng miền Nam sau đó.
Việc ném bom diện rộng, những tuyên bố bành trướng và sự chuẩn bị cho một cuộc
xâm lược toàn diện chỉ càng củng cố thêm lập luận của Hezbollah rằng kháng chiến
vũ trang chống lại Israel là cần thiết. Những người dân địa phương phải chạy trốn
có nguy cơ đối mặt với sự lưu lạc vĩnh viễn, giống như người dân Gaza hay hàng
trăm nghìn người Palestine chưa bao giờ được phép trở về nhà kể từ năm 1948 và
1967. Một số cư dân lo sợ kịch bản này nên đã chọn ở lại bất chấp nguy hiểm
tính mạng. Sự ủng hộ có vẻ như của Washington đối với chiến dịch quân sự của
Israel ở miền Nam Lebanon cũng đáng lo ngại. Tuyên bố của đại sứ Mỹ tại Lebanon
rằng Mỹ đã yêu cầu Israel tha cho các ngôi làng của người Công giáo gợi ý một sự
chấp nhận ngầm đối với ý định của Israel trong việc thanh lọc dân cư hệ phái
Shiite khỏi miền Nam Lebanon.
Lebanon
trong hiểm cảnh
Một
số người Israel có thể tin rằng sự chia rẽ của Lebanon là một kết quả mong muốn
— không khác gì sự sụp đổ của Syria trong cuộc nội chiến, vốn đã làm suy yếu và
cuối cùng định đoạt số phận của chế độ Baathist vốn là kẻ thù không đội trời
chung. Nhưng một Lebanon rơi vào cảnh hỗn loạn cùng cực không mang lại lợi ích
cho ai, và chính phủ mới của Lebanon không tương đương với chế độ của Assad. Bằng
cách áp dụng lập trường tối đa hóa và từ chối phản hồi tích cực đối với nỗ lực
của chính phủ Lebanon trong việc thực thi quyền kiểm soát vũ khí của nhà nước,
Israel đang củng cố thêm thông điệp của Hezbollah rằng chỉ có kháng chiến vũ
trang mới có thể giải phóng lãnh thổ. Trong khi đó, bằng cách liên kết nguồn vốn
tái thiết với việc giải giáp Hezbollah và từ chối tổ chức các hội nghị theo kế
hoạch nhằm kêu gọi hỗ trợ tài chính cho quân đội Lebanon, các tác nhân quốc tế
— đặc biệt là Mỹ — đã làm tê liệt khả năng cứu trợ dân thường của chính phủ.
Chiến
dịch quân sự của Israel đang làm sâu sắc thêm các vết nứt xã hội và chính trị
hiện có tại Lebanon và tạo điều kiện cho một cuộc nội chiến mới. Các hành động
của Israel đã kích động căng thẳng giáo phái. Việc phá hủy hàng loạt các khu
dân cư chủ yếu của người Shiite tương đương với hình phạt tập thể đối với một
nhóm bản sắc. Các vụ ám sát có mục tiêu nhằm vào các thành viên Hezbollah và
IRGC tại các tòa nhà dân cư, khách sạn và các trung tâm dân cư nằm ngoài vùng ảnh
hưởng của Hezbollah đang làm gia tăng sự hoang mang tột độ. Chính quyền địa
phương đã bắt đầu kiểm tra những người tị nạn trong nước tìm nơi trú ẩn; ở một
số khu vực, họ từ chối tiếp nhận vì sợ rằng những người này có thể là mục tiêu
của Israel. Việc cộng đồng Shiite di dời vĩnh viễn khỏi miền Nam và sự tàn phá
ngoại ô phía Nam Beirut sẽ làm thay đổi đáng kể cán cân nhân khẩu học. Giữa
tháng 3, Reuters báo cáo rằng Mỹ đang khuyến khích Syria (hiện do người Sunni
chiếm ưu thế) hành động chống lại Hezbollah ở Thung lũng Bekaa, càng làm trầm
trọng thêm căng thẳng Sunni-Shiite.
Bây
giờ là lúc để ủng hộ chính phủ mới của Lebanon, chứ không phải phá hoại nó. Giải
giáp Hezbollah không chỉ là một bài toán quân sự; đó là bài toán chính trị.
Trong 5 thập kỷ qua, nhóm này đã trở thành một “nhà nước trong lòng nhà nước”.
Chỉ một nhà nước trung ương có chủ quyền và vững mạnh tại Beirut mới có thể hàn
gắn những thiệt hại đối với sự gắn kết của đất nước.
Mỹ,
các cường quốc châu Âu và các quốc gia trong khu vực phải khẩn cấp kìm chế chủ
nghĩa bành trướng quân sự của Israel và tách bạch Lebanon khỏi cuộc chiến với
Iran — suy cho cùng, việc đánh đồng hai quốc gia này chính là một phần trong
chiến lược của Iran — hoặc yêu cầu sự nhượng bộ tại Lebanon từ phía Israel và
Iran trong bất kỳ cuộc đàm phán nào nhằm kết thúc chiến tranh Iran. Một cuộc
xung đột kéo dài sẽ làm yếu đi các thiết chế nhà nước và dẫn tới sự sụp đổ của
chính quyền trung ương. Washington phải đẩy mạnh nỗ lực ngoại giao hướng tới một
lệnh ngừng bắn và đàm phán hòa bình, đồng thời tăng cường ủng hộ chính phủ
Lebanon hiện tại và tổng thống của họ. Những nhà lãnh đạo này đang ở vị thế tốt
hơn bất kỳ tiền bối nào để chấp nhận một giải pháp sâu rộng. Điều này sẽ bao gồm
các nỗ lực củng cố các thiết chế nhà nước, cung cấp viện trợ nhân đạo cho những
người dân phải di dời và hỗ trợ các nỗ lực giải giáp vũ khí của quân đội
Lebanon. Mục tiêu phải là bảo vệ chủ quyền của Lebanon và ngăn chặn một cuộc
chiếm đóng kéo dài hàng thập kỷ khác.
Lebanon
từ lâu đã là vũ đài cho các cuộc đối đầu khu vực (trước hết là giữa Israel và
Iran, cũng như giữa Iran và Ả Rập Saudi). Động lực này chỉ dẫn đến sự suy thoái
của các thiết chế và nỗi đau khổ không kể xiết của thường dân. Đất nước này
không được phép trở thành thiệt hại ngoài ý muốn của cuộc chiến khu vực mới nhất.
Thực tế, hiện đang có một cửa sổ cơ hội để làm việc với các nhà lãnh đạo
Lebanon — những người đặc biệt khao khát xây dựng lại nhà nước và thuần hóa
Hezbollah trong quá trình đó nhưng cần sự giúp đỡ. Nhưng cửa sổ này sẽ sớm đóng
lại nếu Israel duy trì thái độ hung hăng của mình.
--------------------
MAHA
YAHYA là Giám đốc Trung tâm Trung Đông Carnegie Malcolm H. Kerr.
Nguồn: Maha Yahya, “Lebanon’s
Coming Collapse”, Foreign Affairs, 03/04/2026
No comments:
Post a Comment