Thận Nhiên
31/12/2025
https://baotiengdan.com/2025/12/31/cu-va-cha-gia-dan-toc/
HÌNH :
https://baotiengdan.com/wp-content/uploads/2025/12/2-42.jpg
Tài
khoản MXH của Nick Adams, người được ông Trump chọn làm đại sứ Mỹ ở Malaysia (một
quốc gia Hồi Giáo), đăng ảnh với dòng tin như trên. Tạm dịch: “Donald J. Trump
là người cha tinh thần của dân Mỹ và ông là tín đồ Cơ đốc mạnh mẽ nhất từng giữ
chức Tổng thống Hoa Kỳ”. Ảnh chụp màn hình
Trong
một status trên Facebook mới đây, khi nói đến ông Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh,
tôi đọc được người viết status gọi ông ấy là “cụ”. Tôi thấy điều này rất phổ biến:
Các lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam thường được gọi là “cụ”.
Mà
không chỉ các cụ trong Đảng, tôi nhớ tổng thống Ngô Đình Diệm của nền Đệ Nhất Cộng
Hòa của miền Nam Việt Nam cũng được gọi là “Cụ Diệm” như chủ tịch Hồ Chí Minh
là “Cụ Hồ” của miền Bắc. Và hiện nay, tổng thống Donald Trump thỉnh thoảng cũng
được gọi là “cụ” trong cộng đồng người Việt, và là “the spiritual father of the
American people” (“vị cha tinh thần của nhân dân Hoa Kỳ” – do Nick Adams, trong
hình), tương đương hay rất gần với hình tượng “cha già dân tộc” trong văn hóa
Việt.
Cách
gọi các lãnh đạo là “cụ” và “cha” là một hiện tượng thú vị, đáng để suy nghĩ từ
nhiều góc nhìn khác nhau, chứ không chỉ thuần túy là vấn đề xưng hô tôn kính.
Trong
tiếng Việt, “cụ” vốn là cách gọi dành cho người cao tuổi, gắn liền với uy tín,
bề dày trải nghiệm, và đạo lý tôn ti. Khi dùng cho lãnh tụ/ lãnh đạo, nó kích
hoạt một quán tính văn hóa: Xem quyền lực chính trị như quyền lực của bậc trưởng
thượng trong gia đình hay dòng họ. Điều này khiến những tương quan trong chính
trị được gia đình hóa, và đạo đức hóa, thay vì là một không gian của trách nhiệm
công quyền thuần túy.
Gọi
là “cụ”, là “cha” không chỉ mô tả tuổi tác, mà còn ngầm trao cho nhân vật đó thẩm
quyền đạo đức. Người nghe dễ mặc định rằng “cụ” và “cha” là bậc đáng kính,
không bao giờ sai, thậm chí nó vô hiệu hóa tinh thần phản biện, vì việc phê
bình/ phê phán “cụ” hay “cha” là rất hỗn láo, thậm chí… bất hiếu. Từ đó, việc gọi
này tạo ra tương quan và khoảng cách mang tính quyền lực: Người dân ở vị thế
con cháu, còn lãnh đạo ở vị thế bề trên.
Hơn
thế nữa, nó làm mờ ranh giới giữa con người cá nhân với chức vụ và trách nhiệm.
Khi phê phán chính sách có thể bị hiểu thành xúc phạm cá nhân. Nó tạo ra một sự
đánh tráo, một cú lừa: Tuổi tác được mặc định là trải nghiệm, và trải nghiệm được
mặc định là năng lực.
Việc gọi
lãnh tụ/ lãnh đạo là “cụ”, là “cha” không đơn giản chỉ là vấn đề tôn ti và lễ
phép, mà nó phản ánh một mô hình quyền lực mang tính gia trưởng, nó kìm hãm
tinh thần phản biện và tinh thần dân chủ trong sinh hoạt và ý thức trưởng thành
chính trị của người dân. Khi hiện tượng tôn sùng thái quá qua cách gọi ấy trở
nên phổ biến, đó là dấu hiệu của độc tài xuất hiện.
Phần
lớn ở các nước dân chủ trên thế giới, các lãnh đạo thường được gọi bằng chức
danh trung tính, như tổng thống, thủ tướng, chủ tịch… Cách gọi này nhằm nhấn mạnh
rằng họ là người được người dân ủy quyền tạm thời, có trách nhiệm phục vụ đất
nước và nhân dân trong một giai đoạn nhất định, chứ không phải đối tượng để thờ
kính như trong phạm trù tín ngưỡng.
Tôn
trọng một con người vì tuổi tác là chuyện đạo lý, và chỉ giới hạn trong ý nghĩa
này thôi. Trong chính trị, sự tôn trọng không đến từ tuổi tác hay biểu tượng,
mà từ trách nhiệm, và nhất là sự hiệu quả.
No comments:
Post a Comment