Chủ
nhân Nobel Hòa bình 2026 Navi Pillay từng nói gì về nhân quyền tại Việt Nam?
9 tháng 10 2026, 17:03 +07
https://www.bbc.com/vietnamese/articles/c6jdme5e8k40o
Bà Navi Pillay, cựu Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc, đã được trao
Giải Nobel Hòa bình 2026. Bà từng lên tiếng về vấn đề nhân quyền tại Việt Nam.
Theo thông báo hôm 9/10 của Ủy ban Nobel Na Uy, bà Navi Pillay
được vinh danh nhờ những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế.
Chủ tịch Ủy ban Nobel Na Uy Jørgen Watne Frydnes đánh giá bà
Pillay đã "mở rộng đáng kể phạm vi và tầm ảnh hưởng của luật pháp quốc
tế", góp phần xây dựng một trật tự pháp lý toàn cầu toàn diện hơn với
"lòng can đảm đặc biệt".
Ông cũng ca ngợi sự nghiệp kéo dài nhiều thập niên của bà, bắt đầu
từ vai trò luật sư tại Nam Phi, nơi bà đấu tranh chống phân biệt đối xử và bất
công. Theo ông, bà Pillay là người có "kim chỉ nam đạo đức vững
vàng".
Giải Nobel Hòa bình năm nay
đánh dấu năm thứ 126 giải thưởng được trao. Riêng năm nay, tổng cộng có 287 đề
cử, gồm 208 cá nhân và 79 tổ chức.
Chủ nhân Nobel Hòa bình 2026 có tên đầy đủ là Navanethem
"Navi" Pillay, sinh năm 1941 tại Durban, Nam Phi. Bà xuất thân trong một gia
đình gốc Tamil đến từ miền nam Ấn Độ.
Là một luật gia, bà từng giữ chức cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc
giai đoạn 2008-2014 và nổi tiếng với các hoạt động bảo vệ nhân quyền, công lý
quốc tế và trách nhiệm giải trình đối với các hành vi vi phạm luật pháp quốc
tế.
Trên cương vị của mình tại Liên Hợp Quốc, bà từng lên tiếng về vấn
đề nhân quyền tại Việt Nam.
Theo thông tin chính thức trên website của Liên Hợp Quốc, hồi năm
2012, bà Pillay đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về việc tòa án tuyên những bản án
nặng đối với các nhà báo và blogger tại Việt Nam, cho rằng điều này phản ánh xu
hướng ngày càng siết chặt tự do ngôn luận trong nước, đặc biệt đối với những
người sử dụng internet để bày tỏ ý kiến chỉ trích nhà nước.
Vào thời điểm đó, ba blogger đã bị tuyên án tù nhiều năm với cáo
buộc "tuyên truyền chống Nhà nước" theo Điều 88 Bộ luật Hình sự, gồm ông Nguyễn Văn Hải
(tức Điếu Cày), bà Tạ Phong Tần và ông Phan Thanh Hải.
"Những bản án tù nặng dành cho các blogger là minh chứng cho
những hạn chế nghiêm trọng đối với quyền tự do ngôn luận ở Việt Nam," bà
Pillay nói.
Bà Pillay lưu ý rằng việc tòa án đưa ra phán quyết chỉ sau vài giờ
nghị án đặt ra những câu hỏi về quyền được xét xử đúng trình tự pháp luật và
quyền được xét xử công bằng của các bị cáo.
Bà cũng bày tỏ quan ngại trước các thông tin cho rằng một số người
ủng hộ đã bị tạm giữ và ngăn cản tham dự phiên tòa.
Bà nhắc lại rằng trong đợt Rà soát Định kỳ Phổ quát (UPR) của Hội
đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc đối với hồ sơ nhân quyền của Việt Nam năm 2009,
Việt Nam đã thừa nhận một số khuyến nghị liên quan đến quyền tự do ngôn luận,
trong đó có cam kết "bảo đảm đầy đủ quyền tiếp nhận, tìm kiếm và truyền
tải thông tin, ý tưởng phù hợp với Điều 19 của Công ước Quốc tế về các Quyền
Dân sự và Chính trị."
Theo bà Pillay, các bản án nêu trên là "một diễn biến đáng
tiếc, làm suy yếu những cam kết mà Việt Nam đã đưa ra trước cộng đồng quốc tế,
bao gồm trong khuôn khổ UPR, về việc bảo vệ và thúc đẩy quyền tự do ngôn
luận."
Bà Pillay cũng từng giữ chức Chủ tịch Tòa án Hình sự Quốc tế về
nạn diệt chủng Rwanda từ cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000.
Gần đây hơn, bà là thành viên của Ủy ban Điều tra Quốc tế Độc lập
về Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, một cơ quan do Hội đồng Nhân quyền Liên
Hợp Quốc thành lập vào năm 2021.
Vào tháng 6/2024, báo cáo từ ủy ban này kết luận cả Hamas và các
nhóm vũ trang Palestine, cũng như quân đội Israel, đều có dấu hiệu phạm các tội
ác chiến tranh trong xung đột bùng phát từ ngày 7/10/2023.
Đối với Hamas, ủy ban cho rằng có bằng chứng về việc cố ý sát hại
dân thường, bắt cóc con tin, tra tấn, bạo lực tình dục và tấn công bừa bãi bằng
đạn pháo phản lực vào các khu dân cư Israel.
Đối với Israel, báo cáo ghi nhận các cuộc không kích, bao vây và
các biện pháp quân sự tại Gaza đã gây thương vong rất lớn cho dân thường và có
thể vi phạm luật nhân đạo quốc tế.
Ủy ban kêu gọi tất cả các bên phải chịu trách nhiệm trước pháp
luật và yêu cầu tiến hành các cuộc điều tra độc lập đối với những hành vi vi
phạm bị cáo buộc.
Hồi tháng 10/2025, khi trình bày báo cáo mới nhất của Ủy ban Điều
tra quốc tế về các cáo buộc vi phạm nhân quyền tại các vùng lãnh thổ Palestine
bị chiếm đóng, bà Navi Pillay cho biết các kết luận của ủy ban dựa trên phân
tích pháp lý được thực hiện theo Công ước về Ngăn ngừa và Trừng phạt Tội diệt
chủng.
"Chúng tôi kết luận rằng Nhà nước Israel phải chịu trách
nhiệm về việc thực hiện bốn hành vi cấu thành tội diệt chủng tại Gaza, với mục
đích cụ thể là hủy diệt người Palestine ở Gaza," bà nói.
Bà mô tả tình hình tại Gaza là "cuộc tấn công tàn bạo nhất,
kéo dài nhất và trên diện rộng nhất nhằm vào người Palestine trong lịch
sử."
Trong lịch sử, Giải Nobel
Hòa bình đã được trao 106 lần cho 143 chủ nhân, bao gồm 112 cá nhân và 31 tổ
chức, trong đó có bốn tổng thống Mỹ là Theodore Roosevelt, Woodrow Wilson,
Jimmy Carter và Barack Obama.
Malala Yousafzai hiện vẫn là người
trẻ nhất từng nhận giải khi được vinh danh năm 2014 ở tuổi 17.
Năm 1973, chính khách Việt Nam Lê Đức Thọ được trao giải Nobel Hòa
bình vì cùng tham gia đàm phán thỏa thuận ngừng bắn tại Việt Nam. Tuy nhiên,
ông Thọ đã từ chối nhận giải với lý do thỏa thuận ngừng bắn đã bị vi phạm.
Người nhận giải được trao
một huy chương vàng 18 carat khắc chân dung Alfred Nobel, một bằng chứng nhận
và 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD, khoảng 31 tỷ đồng) tiền
thưởng.
Người được trao Nobel Hòa bình năm 2025 là lãnh đạo đối lập
Venezuela María Corina Machado, được vinh danh vì "những nỗ lực không mệt
mỏi trong việc thúc đẩy các quyền dân chủ cho người dân Venezuela".
Đầu năm 2026, sau khi chính quyền Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela
khi đó là Nicolás Maduro, bà Machado đã trao huy chương Nobel của mình cho Tổng
thống Donald Trump trong chuyến thăm Nhà Trắng ngày 15/1 như một sự ghi nhận
đối với "cam kết đặc biệt dành cho sự tự do của chúng tôi".
Tuy nhiên, ngay ngày hôm sau, Ủy ban Nobel Na Uy ra tuyên bố nhấn
mạnh rằng bất kể tấm huy chương thuộc về ai, người được lịch sử ghi nhận là chủ
nhân của Giải Nobel Hòa bình vẫn là người được trao giải ban đầu.
Theo phóng viên chuyên về Nhà Trắng Bernd Debusmann Jr của BBC,
Tổng thống Mỹ Donald Trump từ lâu đã xem việc giành giải Nobel Hòa bình là một
mục tiêu chưa hoàn thành.
Ông từng nhiều lần chỉ trích việc ông Barack Obama được trao giải
Nobel Hòa bình năm 2009, cho rằng giải thưởng đó là không xứng đáng và
"không vì điều gì cả".
Sự quan tâm của ông Trump đối với giải Nobel trở nên rõ rệt hơn
trong nhiệm kỳ đầu, đặc biệt sau cuộc gặp lịch sử với nhà lãnh đạo Triều Tiên
Kim Jong-un. Khi đó, ông từng nói rằng "mọi người đều nghĩ" ông xứng
đáng nhận giải.
Sau khi tái xuất Nhà Trắng, ông Trump thường xuyên tuyên bố mình
đã góp phần chấm dứt "tám cuộc chiến tranh", dù tuyên bố này gây
nhiều tranh cãi, và cho rằng điều đó đủ để ông được trao Nobel Hòa bình.
