Dân Chủ - Nhân Quyền Cho Việt Nam

Saturday, January 1, 2022

'NƯỚC CỘNG SẢN TRUNG HOA MỚI' CHÍNH LÀ SẢN PHẨM CỦA TƯ BẢN MỸ (Vann Pham / Người Việt)

‘Nước Cộng Sản Trung Hoa mới’ chính là sản phẩm của tư bản Mỹ

Vann Phan/Người Việt

January 1, 2022

https://www.nguoi-viet.com/cuu-chien-binh/nuoc-cong-san-trung-hoa-moi-chinh-la-san-pham-cua-tu-ban-my/

SANTA ANA, California (NV) – Ngày 1 Tháng Bảy, 2021, nhân kỷ niệm 100 năm thành lập đảng Cộng Sản Trung Quốc, ông Tập Cận Bình, chủ tịch nhà nước, không ngớt khoe rằng nước Cộng Sản Trung Hoa có được ngày huy hoàng hôm nay khiến thế giới phải nễ sợ là nhờ công lao của đảng Cộng Sản Trung Quốc.

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2022/01/CCB-Tu-ban-My-Trung-Quoc-1-1068x802.jpg

Bản đồ Đường Chín Đoạn do Trung Quốc vẽ ra để thâu tóm toàn thể vùng Biển Đông. (Hình: sites.tufts.edu)

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, sự thành công lớn lao của quốc gia có dân số đông nhất thế giới này không chỉ nhờ vào công lao của đảng Cộng Sản cầm quyền mà còn nhờ vào sự hà hơi, tiếp sức của giới tư bản thế giới, đứng đầu là Hoa Kỳ, hay nói khác đi, “nước Cộng Sản Trung Hoa mới” chính là sản phẩm của tư bản Mỹ.

Cụm từ “nước Cộng Sản Trung Hoa mới” được dùng ở đây là nhằm cho thấy chủ nghĩa Cộng Sản ngày nay tại Hoa Lục – hay tại Việt Nam cũng thế – trong thực chất, đã bị lai căng quá mức. Bắt đầu từ khi cố lãnh tụ Đặng Tiểu Bình, hồi năm 1979, khởi sự đưa nền kinh tế thị trường của tư bản Tây phương vào thay thế nền kinh tế xã hội chủ nghĩa đã lỗi thời sau gần ba thập niên áp dụng tại Hoa Lục, nhằm vực dậy nền kinh tế đang bị bế tắc của Trung Quốc.

Những cải cách theo hướng tư bản chủ nghĩa để chóng giàu, mạnh lên tiếp theo sau đó cho thấy chủ nghĩa Cộng Sản tại Hoa Lục ngày nay chỉ là cái vỏ bề ngoài để bảo vệ cho chủ trương độc tài, độc đảng của một tập đoàn cầm quyền luôn có quyết tâm cao là cai trị suốt đời.

Các chính quyền và giới tư bản Mỹ giúp Cộng Sản Trung Quốc ngày càng giàu, mạnh

Phải thẳng thắn mà nhìn nhận rằng các chính quyền kế tiếp nhau tại Washington cùng giới tư bản Mỹ đã giúp cho Cộng Sản Trung Quốc ngày càng giàu, mạnh như ngày nay. Khởi đi từ ngày 1 Tháng Giêng, 1979, khi Hoa Kỳ cùng các các nước đồng minh Tây phương hất cẳng Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan) ra để chính thức nhìn nhận nước Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa tại Hoa Lục.

Một nước Cộng Sản Trung Hoa mới coi như là đã ra đời với những cải cách kinh tế sâu rộng theo chiều hướng tư bản chủ nghĩa, mặc dù Trung Quốc vẫn bám víu lấy ý thức hệ Cộng Sản để dễ dàng nắm quyền cai trị đất nước và mặc tình làm ngơ trước những vấn đề như tôn trọng nhân quyền và bảo vệ các quyền tự do căn bản của người dân trong nước.

Hồi năm 1979, Tổng Thống Mỹ Jimmy Carter có công nhìn nhận Cộng Sản Trung Quốc là chính quyền hợp pháp duy nhất tại Hoa Lục và đưa Trung Quốc vào nắm giữ ghế thành viên vĩnh viễn của Hội Đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc thay cho Trung Hoa Dân Quốc.

Ngoài việc mở Tòa Đại Sứ Mỹ đầu tiên tại Bắc Kinh, chính quyền Carter còn cho phép các nhà tư bản Mỹ cùng các tập đoàn kỹ nghệ và thương mại Mỹ ký các giao kèo hợp tác làm ăn, buôn bán với Trung Quốc.

Những sự cộng tác trên các lãnh vực từ chính trị và kinh tế cho tới giáo dục và khoa học-kỹ thuật giữa hai nước tiếp tục diễn tiến tốt đẹp dưới hai chính quyền Reagan và Geroge W. H. Bush (Bush Cha), từ 1981 tới 1993, tạo điều kiện thuận lợi cho các công ty kinh doanh và các cơ sở thương mại Mỹ có dịp thu nhiều lợi nhuận nhờ khai thác sức mua của một thị trường lớn nhất thế giới gồm hơn 1 tỷ người.

Nhưng phải đợi đến khi Tổng Thống Bill Clinton lên cầm quyền (1993-2001) thì các mối quan hệ về kinh tế và thương mại của Mỹ cà Trung Quốc mới lên đỉnh cao mới, khi chính quyền Clinton cho các sản phẩm Trung Quốc được tiếp tục hưởng mức lãi suất thấp ban đầu, mặc dù lúc này nền kinh tế Trung Quốc đã chắp cánh bay cao trên thị trường thế giới.

Trên thực tế, chính quyền Clinton đã tạo nên tình trạng “hai bên đều có lợi” (“win-win situation”) cho cả hai nền kinh tế Mỹ và Trung Quốc, và điều này có nghĩa là Trung Quốc hưởng lợi nhiều hơn Hoa Kỳ khi nền kinh tế của họ đang cần một sức đẩy mạnh mẽ từ thị trường thế giới, nhất là thị trường Hoa Kỳ.

Với tám năm cai trị của Tổng Thống Mỹ George W. Bush (2001-2009), nền kinh tế Trung Quốc lại tiếp tục tiến triển mạnh trong niềm hân hoan của giới tài phiệt Mỹ. Trong khi đó, chính quyền Bush, vì mải mê theo đuổi hai cuộc chiến tranh tốn kém tại Afghanistan và Iraq, đã không mấy quan tâm tới sức giàu, mạnh đang lên của Cộng Sản Trung Quốc.

Nhưng phải nói rằng nền kinh tế Trung Quốc đã khởi sự bước đi bằng đôi hia bảy dặm để dần dà đuổi kịp hoặc bỏ xa Hoa Kỳ trong lãnh vực sản xuất là khi họ chính thức được Hoa Kỳ đề bạt để gia nhập Tổ Chức Thương Mại Thế Giới (WTO) vào năm 2001. Trung Quốc đã gia nhập WTO với quy chế biệt đãi dành cho một quốc gia đang mở mang để hàng hóa của họ được hưởng thuế suất thấp bất chấp sự thể là, vào lúc này, Trung Quốc đã là một quốc gia kỹ nghệ hóa hoàn toàn và cũng là một cường quốc quân sự với khả năng đe dọa nghiêm trọng các quốc gia láng giềng.

Thời Tổng Thống Barack Obama (2009-2017) chứng kiến mức thâm hụt gây bất lợi cho Mỹ trong cán cân thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc, mà cao điểm là vào năm 2015, khiến Hoa Kỳ mất đi 3.4 triệu công ăn việc làm, đó là theo một thống kê do viện nghiên cứu Economic Policy Institute của Mỹ đưa ra vào ngày 31 Tháng Giêng, 2017, chỉ vài tuần sau khi Tổng Thống Donald Trump lên kế vị ông Obama.

Vào năm 2010, ngay dưới thời Obama, Trung Quốc đã hất cẳng Nhật Bản để trở thành cường quốc kinh tế lớn hàng thứ nhì thế giới chỉ sau Hoa Kỳ mà thôi.

Tổng Thống Donald Trump (2017-2021), vì ý thức được mối hiểm nguy cả về kinh tế lẫn quân sự từ một nước Cộng Sản Trung Quốc đang lên, đã khởi sự chính sách trừng phạt các công ty và xí nghiệp Trung Quốc can tội đánh cắp kỹ thuật thương mại của Mỹ. Đồng thời, Tổng Thống Trump đánh vào các vụ vi phạm nhân quyền – trong đó có việc cưỡng ép tù nhân làm việc không lương tại các cơ sở sản xuất ở Hoa Lục – bằng cách nâng cao thuế suất đối với các mặt hàng Trung Quốc xuất cảng vào Hoa Kỳ, thực tế là gây ra một cuộc chiến tranh thương mại giữa hai đại cường kình địch nhau về mọi mặt.

Tổng Thống Joe Biden, lên nhậm chức từ Tháng Giêng, 2021 đến nay, tuy không muốn tiếp tục cuộc chiến tranh thương mại do vị tiền nhiệm của mình khởi sự, có vẻ như cũng cảm thấy sự cần thiết phải kiềm chế sức cạnh tranh ngày một dữ dội về cả hai mặt kinh tế và quân sự từ phía Trung Quốc nhắm vào Hoa Kỳ.

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2022/01/CCB-Tu-ban-My-Trung-Quoc-2-1068x844.jpg

Hồi năm 1979, Tổng Thống Mỹ Jimmy Carter có công nhìn nhận Cộng Sản Trung Quốc là chính quyền hợp pháp duy nhất tại Hoa Lục. Đứng kế ông là lãnh tụ Trung Quốc Đặng Tiểu Bình. (Hình: Howard Sachs/Getty Images)

Cần phải nói thêm rằng, không những chỉ có Hoa Kỳ mới phải chịu trách nhiệm về chuyện giúp cho Cộng Sản Trung Hoa ngày càng giàu, mạnh với công cuộc kinh doanh kiếm lời tại Hoa Lục của các đại công ty như Apple, Intel, Boeing, Ford Motor, Nike, HJ Heinz, Gap, KFC, Starbucks, Coca Cola, Pepsi… nhiều quốc gia tân tiến ở Âu Châu cũng tiếp tay với Mỹ trong công cuộc khai thác thị trường béo bở hơn 1 tỷ người này nữa, với các đại công ty như Glencore, Royal Dutch Shell, BP, Daimler, Allianz, Rio Tinto, Airbus SE, Peugeot, Volkswagen… đó là chỉ kể ra một số mà thôi.

Hậu quả của việc Hoa Kỳ giúp Trung Quốc trở nên giàu, mạnh

Nỗ lực của các chính quyền và giới tư bản Mỹ, dù là vô tình hay hữu ý, giúp cho Cộng Sản Trung Quốc ngày càng giàu có về mặt kinh tế và hùng mạnh về mặt quân sự như thế giới đang chứng kiến đã đem lại những hậu quả không mấy tốt đẹp, nếu không nói là tai hại, cho thế giới, biến hành tinh này thành một nơi chốn còn bất an hơn cả thời Chiến Tranh Lạnh giữa hai phe Cộng Sản và Thế Giới Tự Do (1947-1991) nữa.

Hành động đầu tiên của Cộng Sản Trung Quốc sau khi được Hoa Kỳ cùng các nước Tây phương và thế giới nhìn nhận là đem quân đánh sáu tỉnh biên giới của Cộng Sản Việt Nam, khởi đầu cho cuộc chiến tranh Trung-Việt, từ năm 1979 cho tới năm 1991 mới yên.

Kế đó, nước Cộng Sản Trung Hoa mới khởi sự áp đặt bản đồ Đường Chín Đoạn (Nine-Dash Line) lên Biển Đông (South China Sea) để giành lấy gần 9/10 diện tích của vùng biển này, bất chấp sự phản kháng mạnh mẽ của các quốc gia cùng tuyên bố chủ quyền trên các đảo và bãi đá trong vùng, như Việt Nam, Philippines, Indonesia, Malaysia, và Brunei cũng như của cộng đồng quốc tế.

Kế đó, vào năm 1988, Trung Quốc lại xua quân đánh chiếm nhóm đảo Gạc Ma trên Quần Đảo Trường Sa của Việt Nam. Đến năm 2019, Trung Quốc lại lấn chiếm Bãi Cạn Scarborough, nơi Philippines từng tuyên bố có chủ quyền, mặc dù hồi Tháng Bảy, 2016, tiếp theo đơn kiện của Manila, Tòa Trọng Tài Quốc Tế tại The Hague (Hòa Lan) đã bác bỏ tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc trên hầu hết vùng Biển Đông, trong đó có các đảo và bãi đá tại hai quần đảo Hòang Sa và Trường Sa.

Bất chấp công luận quốc tế, nước Cộng Sản Trung Hoa mới lại tiếp tục dùng sự giàu có về kinh tế và hùng mạnh về quân sự để dàn trải các lực lượng Hải và Không Quân của họ, được trang bị và tiếp tế dồi dào bằng máy bay, tàu chiến và hỏa tiễn, trên khắp Biển Đông, mà thực tế là quân sự hóa vùng biển này, đe dọa nghiêm trọng quyền tự do hàng hải quốc tế trên thủy lộ huyết mạch đi từ Tây Thái Bình Dương qua Ấn Độ Dương.

Thêm vào đó, Trung Quốc còn cho tàu chiến và máy bay xâm phạm hải phận và không phận của quần đảo Senkaku (Trung Quốc gọi là Điếu Ngư) mà Nhật Bản đang có chủ quyền với mưu đồ giành giật quần đảo này khỏi tay Tokyo, mặc dù Hiệp Ước Phòng Thủ Chung giữa Mỹ và Nhật Bản có khoản nói Hoa Kỳ cam kết giúp người bạn đồng minh của mình bảo vệ chủ quyền trên quần đảo đó.

Tại Hồng Kông, một thuộc địa từng được Anh Quốc trao trả lại cho Trung Quốc hồi năm 1997 -với thỏa thuận cho phép nơi này được tiếp tục quyền tự trị về hành chánh và kinh tế trong 50 năm, tức là cho tới năm 2047 – Cộng Sản Trung Quốc đã đột ngột dùng Luật An Ninh Quốc Gia mà thu hồi quyền tự trị của đặc khu này vào ngày 30 Tháng Sáu, 2020, sau gần hai năm trời nổi lên các cuộc biểu tình của dân chúng địa phương phản đối sự can thiệp thô bạo của Bắc Kinh vào nội tình Hồng Kông.

Kể tư đầu năm 2021, Trung Quốc khởi sự đe dọa dùng vũ lực sáp nhập Đài Loan vào Hoa Lục, bởi vì họ vẫn coi đảo quốc tự trị này là lãnh thổ ly khai của Trung Quốc từ năm 1949 cho tới nay, trong khi chính Hoa Kỳ và hầu hết các quốc gia trên thế giới cũng thừa nhận điều này. Hàng trăm máy bay quân sự của Trung Quốc đã vượt Eo Biển Đài Loan bay vào vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) của Đài Loan để khiêu khích, trong khi Hải và Không Quân Trung Quốc liên tiếp tập trận đổ bộ xâm chiếm đảo quốc này, khiến cho chính quyền và quân đội Đài Loan luôn ở trong tình trạng căng thẳng và lo âu trước một đại họa sắp giáng xuống đầu họ.

Thay lời kết

Giữa một thế giới đầy những nghịch lý này, trong đó Ác dường như đang thắng Thiện trên nhiều mặt trận, từ Biển Đông cho tới Afghanistan, chuyện một nước Cộng Sản Trung Hoa mới trở thành bá chủ hoàn cầu là điều có thể xảy ra lắm trong nay mai.

2022 và NHỮNG NIỀM HY VỌNG (Hiếu Chân / Người Việt)

2022 và những niềm hy vọng

Hiếu Chân/Người Việt

January 1, 2022

https://www.nguoi-viet.com/binh-luan/2022-va-nhung-niem-hy-vong/

Thế giới tiễn năm cũ 2021 – năm COVID-19 thứ hai – bằng một đợt bùng phát dữ dội do biến thể Omicron gây ra. Những ngày cuối năm 2021, hôm Thứ Năm, 30 Tháng Mười Hai, số người nhiễm trên toàn cầu trong một ngày đã lần đầu tiên vượt mốc 1 triệu, phá “kỷ lục” lập được hồi Tháng Tư. Hoa Kỳ vẫn là nước dẫn đầu với 344,543 người bị nhiễm trong một ngày, gần gấp đôi so với trung bình 14 ngày trước.

https://www.nguoi-viet.com/wp-content/uploads/2022/01/A1-Niem-hy-vong-2022-1068x712.jpg

Quảng trường Thời Đại, New York, chuẩn bị đón năm mới 2022. (Hình minh họa: Rob Kim/Getty Images)

Nhưng năm COVID-19 thứ ba, 2022, đã có những tín hiệu lạc quan. Biến thể Omicron tuy có sức truyền nhiễm nhanh và mạnh song không độc hại bằng các biến thể trước; số nhiễm bệnh tăng gấp đôi gấp ba nhưng số người bị bệnh nặng phải vào bệnh viện điều trị hoặc tử vong đã không tăng tương ứng.

Để ứng phó và kiểm soát COVID-19, ngoài những loại vaccine đã được bào chế thần tốc và chích vào cánh tay con người trong suốt năm qua, các nhà khoa học đã cho ra những loại thuốc uống, dạng viên, mà người nhiễm virus có thể uống tại nhà như uống Tylenol thông thường.

Trong ngày 22 và 23 Tháng Mười Hai, thuốc viên Paxlovid của hãng Pfizer và Molnupiravir của hãng Merck lần lượt được Cơ Quan Quản Trị Thực Phẩm và Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê chuẩn, cho phép dùng để điều trị COVID-19 ở những người có nguy cơ cao từ 12 tuổi trở lên. Dữ liệu nghiên cứu lâm sàng của hãng dược cho thấy, thuốc Paxlovid có hiệu quả 90% và thuốc Molnupiravir có hiệu quả 30%, giúp người nhiễm virus không phải nhập viện và tử vong.

Với vaccine và thuốc điều trị có sẵn, chẳng bao lâu nữa dịch COVID-19 sẽ bị khống chế, sẽ trở thành một thứ cúm mùa (flu) mà nhân loại hoàn toàn có thể kiểm soát được; con người có thể sống chung với virus mà không phải chịu quá nhiều tổn thất như trong hai năm qua.

***

Cùng với việc kiểm soát dịch, hoạt động kinh tế toàn cầu chắc chắn sẽ được phục hồi nhưng sẽ không giống với thời trước COVID-19. Dịch COVID-19 không chỉ gây ngăn cách giữa con người với con người mà còn làm gãy đổ mối liên kết giữa các quốc gia, đảo ngược công cuộc toàn cầu hóa và thúc đẩy xu hướng “tách ra” (decoupling) của các nền kinh tế.

Năm 2022 sẽ chứng kiến làn sóng các tập đoàn đa quốc gia giảm hoạt động ở Trung Quốc, chuyển tới các nơi gần với các thị trường tiêu thụ lớn như Bắc Mỹ, Châu Âu và Đông Á, tránh rủi ro do phụ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc – loại rủi ro được thấy rõ trong hai năm đại dịch vừa qua. Với người Mỹ, đáng chú ý rằng hiện chi phí lao động ở Mexico đã rẻ hơn ở Trung Quốc – cùng với hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (USMCA) – Mexico có cơ hội trở thành công xưởng mới của thế giới. Nhiều tập đoàn sản xuất các sản phẩm chiến lược như chất bán dẫn, xe điện, pin xe điện và dược phẩm đang quay trở lại Mỹ hoặc Mexico. Trên những kệ hàng ở các siêu thị Costco, Walmart, Target, tỉ lệ hàng hóa “made in China” sẽ giảm, thay bằng sản phẩm của Canada và Mexico – áp lực kinh tế mà Trung Quốc đè lên nước Mỹ cũng sẽ giảm theo.

Sau một năm đầu tiên chao đảo vì COVID-19, kinh tế Mỹ đã phục hồi nhanh hơn dự kiến. Theo dõi sự cạnh tranh giữa Trung Quốc và Mỹ, người ta nhận thấy một hiện tượng thú vị. Suốt 30 năm, từ 1990 đến 2020, tăng trưởng kinh tế hằng năm của Mỹ chỉ bằng một phần ba của Trung Quốc, bình quân 4.5% so với 13%; giúp cho quy mô kinh tế của Trung Quốc tăng từ mức 5% GDP của Mỹ năm 1990 lên tới 66% trong năm 2020.

Nhưng trong ba quý đầu năm 2021 xu thế này lần đầu tiên bị đảo ngược, tăng trưởng GDP của Trung Quốc chỉ bằng một nửa tăng trưởng của Mỹ và tính theo giá trị tuyệt đối, nền kinh tế Trung Quốc vẫn còn kém Mỹ tới $7,000 tỷ.

Nhìn về tương lai, các kinh tế gia nhận thấy Trung Quốc đang rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” (middle-income trap) và phải đối mặt với nhiều thách thức lớn như dân số bị lão hóa nhanh, núi nợ cao ngất ngưởng, mô hình kinh tế tư bản nhà nước dựa nhiều vào vốn đầu tư và xuất cảng không còn hiệu quả trong bối cảnh Bắc Kinh ngày càng bị cô lập trên trường quốc tế, nghĩa là Trung Quốc khó mà lập lại tốc độ tăng trưởng cao như trước.

Trong khi đó, nền kinh tế Hoa Kỳ dường như bộc lộ một sức sống mới. Số đơn khai thất nghiệp lần đầu tiên ở Mỹ cuối năm 2021 thấp hơn trước đại dịch COVID-19 nhờ thị trường lao động tiếp tục cải thiện. Thị trường chứng khoán Mỹ phục hồi rất mạnh nhờ nguồn vốn đầu tư của xã hội liên tục đổ vào; chỉ số S&P 500 chẳng hạn, đã tăng từ mức 2,237 điểm ngày 23 Tháng Ba, 2020 (ngày COVID-19 được công bố là đại dịch toàn cầu, pandemic) lên 4,766 điểm ngày cuối cùng của năm 2021, vượt qua đỉnh cao nhất trước đại dịch là 3,327 điểm đạt được vào ngày 2 Tháng Hai, 2020.

Ngày 15 Tháng Mười Một, Tổng Thống Joe Biden ký ban hành đạo luật xây dựng hạ tầng cơ sở trị giá $1,200 tỷ – khoản đầu tư lớn nhất vào các công trình giao thông, mạng internet băng rộng, mạng lưới trạm sạc xe điện cùng nhiều dự án hạ tầng kỹ thuật cốt lõi khác. Chắc chắn từ năm 2022 trở về sau, các hoạt động kinh tế của Mỹ sẽ được hưởng lợi rất nhiều từ “khoản đầu tư một lần trong một thế hệ” này.

“Nước Mỹ sẽ chiến thắng trong cuộc cạnh tranh kinh tế thế giới mà chúng ta đang tham gia với Trung Quốc và nhiều quốc gia khác trên thế giới trong thế kỷ 21,” Tổng Thống Biden nhấn mạnh khi ký ban hành đạo luật. Nhiều nhà kinh tế học đồng ý như vậy. Một ví dụ, Trung Tâm Nghiên Cứu Kinh Tế Nhật Bản (Japan Center for Economic Research – JCER) có trụ sở tại Tokyo năm ngoái dự đoán GDP của Trung Quốc sẽ bắt kịp Hoa Kỳ vào năm 2028-2029, sau đó vượt qua Hoa Kỳ từ năm 2030; nhưng đến giữa Tháng Mười Hai vừa qua, JCER đã phải điều chỉnh dự đoán, “hoãn” thời điểm Trung Quốc bắt kịp Hoa Kỳ vào năm 2033 hoặc sau đó nữa.

Tương lai kinh tế Hoa Kỳ khá tươi sáng; nhưng trước mắt trong năm 2022, người dân Mỹ còn phải vất vả nhiều với nạn lạm phát, hàng hóa tăng giá nhanh hơn mức tăng lương và thu nhập dù nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, lạm phát có thể sẽ được kiềm chế vào giữa năm khi chuỗi cung ứng hàng hóa toàn cầu được cải thiện và tình trạng thiếu lao động, thiếu nguyên liệu của các công ty Mỹ được cải thiện.

***

Những ngày cuối năm 2021 chứng kiến sự gia tăng căng thẳng về địa chính trị khi Nga điều động gần 100,000 quân và vũ khí áp sát biên giới Ukraine, đe dọa một cuộc chiến tranh nóng có sức tàn phá khủng khiếp ở Châu Âu. Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục đàn áp lực lượng dân chủ ở Hồng Kông, tăng sức ép quân sự lên đảo Đài Loan, ban hành những đạo luật gây hấn ở Biển Đông và dùng những lời lẽ khiêu khích để đe dọa Hoa Kỳ và đồng minh.

Hành động của Nga đã gây lo ngại cho cả khối Minh Ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), đặt quân đội Hoa Kỳ và NATO vào tình huống cảnh giác cao độ. Tối Thứ Năm, 30 Tháng Mười Hai, theo yêu cầu của Nga, Tổng Thống Biden đã có cuộc điện đàm 50 phút với Tổng Thống Vladimir Putin tìm cách tháo ngòi nổ xung đột. Cuộc đàm phán Biden-Putin được cho là đặt nền tảng chính trị cho các cuộc hội đàm Nga – Châu Âu – Hoa Kỳ sẽ diễn ra trong những ngày đầu năm mới 2022 vừa tìm giải pháp cho vấn đề Ukraine vừa thiết lập khung hợp tác giữa các bên trong thời kỳ mới.

Năm 2021 đánh dấu 30 năm ngày Liên Bang Xô Viết tan rã, chủ nghĩa Cộng Sản cáo chung ở nơi sinh ra nó. Trong ba thập niên qua, công cuộc dân chủ hóa nước Nga hậu Cộng Sản gặp nhiều trắc trở và dưới quyền Putin, nước Nga đang quay trở lại chế độ độc tài toàn trị kiểu Stalin – điều đó có phần trách nhiệm của Hoa Kỳ và Châu Âu. Nếu phương Tây không quá tự mãn mà từ bỏ sách lược Chiến Tranh Lạnh, biến đối thủ thành đối tác, thì có thể con đường của Nga đã khác.

Cho đến nay, Nga vẫn yêu cầu NATO ngừng mở rộng về phía Đông, không kết nạp Ukraine và không bố trí vũ khí hạng nặng ở gần biên giới Nga. Dù NATO đánh giá yêu cầu của điện Kremlin là không thực tế, nhưng suy cho cùng, quốc gia nào cũng muốn có một “vùng đệm” an toàn quanh lãnh thổ của mình, ngăn cản đối thủ gây ảnh hưởng lên các nước lân cận; Nga không là ngoại lệ.

Sau cuộc điện đàm Biden-Putin tối 30 Tháng Mười Hai, điện Kremlin nói ông Biden dường như đồng ý với quan điểm rằng Moscow cần một số bảo đảm về an ninh từ phương Tây, và ông Biden cũng nói rằng Mỹ không có ý định triển khai vũ khí tấn công ở Ukraine. Nếu đúng như vậy thì có thể ông Biden sẽ là người khai mở một giai đoạn mới trong quan hệ Mỹ-Nga sau khi Tổng Thống Ronald Reagan góp phần làm sụp đổ chế độ Xô Viết 30 năm trước.

NATO với 30 quốc gia thành viên, sẽ chẳng mạnh thêm chút nào nếu kết nạp Ukraine; còn một sự trừng phạt kinh tế, dẫn tới sự đổ vỡ quan hệ Nga-Phương tây sẽ chẳng mang lại lợi ích cho ai, nhất là trong bối cảnh Châu Âu cần nguồn năng lượng của Nga, Nga cần nguồn đầu tư tài chính của Châu Âu và Hoa Kỳ cần tách Moscow ra khỏi cuộc hôn nhân “đồng sàng dị mộng” với Bắc Kinh.

Trung Quốc thì vẫn đi theo chủ nghĩa bành trướng Đại Hán, muốn vươn lên vị thế bá chủ, định hình lại trật tự quốc tế. Nhưng lãnh tụ Trung Quốc Tập Cận Bình đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, trong đó có sự suy giảm kinh tế trong nước và sự ác cảm của cộng đồng quốc tế. Cơ hội của Trung Quốc dường như ngày càng thu hẹp.

Và để phá vỡ thế bế tắc, Trung Quốc có thể sẽ xuất cảng xung đột ra bên ngoài. Các điểm nóng Đài Loan, Biển Đông và biển Hoa Đông có thể được Bắc Kinh chọn để phát động một cuộc chiến tranh mới mà hậu quả chưa thể lường trước được. Nhiều quốc gia như Mỹ, Úc, Nhật và các nước Đông Nam Á có thể lại bị lôi kéo vào một cuộc binh lửa mà không ai muốn.

Tuy vậy 2022 là một năm có nhiều ý nghĩa ở Trung Quốc: Đầu năm sẽ diễn ra Thế Vận Hội Mùa Đông Bắc Kinh; cuối năm sẽ có Đại Hội Đảng Cộng Sản Trung Quốc, ở đó ông Tập có thể được suy tôn làm tổng bí thư nhiệm kỳ thứ ba, phá vỡ quy tắc tối đa hai nhiệm kỳ của những người tiền nhiệm. Trong một thời điểm ý nghĩa như thế, Bắc Kinh khó mà khinh suất gây ra một cuộc chiến tranh xâm lược Đài Loan hoặc xung đột quân sự với Hoa Kỳ, Nhật Bản trên Biển Hoa Đông và Biển Đông. Là tay chơi biết trường kỳ mai phục, Trung Quốc có thể sẽ đợi đến khi ông Tập yên vị chắc chắn vào cuối năm 2022 mới tính tiếp nước cờ. Hy vọng là Đông Á vẫn yên tĩnh trong năm 2022, cho dù là sự yên tĩnh trước một cơn bão lớn.

***

Việt Nam năm cũ đầy bế tắc và phẫn nộ. Dịch COVID-19 sau khi khá yên ắng trong năm 2020 và nửa đầu năm 2021, đã bùng phát mạnh ở Việt Nam từ Tháng Tư đến cuối năm. Chính sách chống dịch bất nhất vừa tham lam và tàn bạo của nhà cầm quyền đã đẩy nền kinh tế tới bờ vực sụp đổ; hàng triệu người rơi vào cảnh thất nghiệp, đói ăn đói thuốc phải bồng bế nhau rời bỏ thành phố, về quê cách hàng ngàn cây số trên những chiếc xe gắn máy tồi tàn gây xúc động mạnh trong cả nước.

Rồi những vụ thông đồng từ trên xuống dưới để trục lợi trên nỗi khốn cùng của người dân mà tiêu biểu là vụ scandal bộ xét nghiệm COVID-19 của công ty Việt Á, đã phơi bày một thực trạng kinh niên: sự bất lương, bất tài của guồng máy cai trị.

Để chống đỡ với sức ép dư luận, những ngày cuối năm 2021, Hà Nội vội vã khởi tố vụ án tại công ty Việt Á, truy tố một số cá nhân về hành vi “đưa và nhận hối lộ,” “lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ,” “vi phạm quy định đấu thầu.” Nhưng nhìn vào danh sách các “bị can,” người ta chỉ thấy những nhân vật “tép riu,” những con tốt đen, trong đó quan chức cao cấp nhất chỉ ở cấp vụ trưởng. Những con cá mập ngồi ở chóp bu ký những sắc lệnh chỉ thị này nọ bắt toàn dân phải “ngoáy mũi,” tạo điều kiện để bọn gian manh tiêu thụ các bộ xét nghiệm có phẩm chất đáng ngờ với giá trên trời thì hoàn toàn vắng bóng.

Bao che cho đồng bọn nhưng rất tàn độc với người dân thấp cổ bé miệng và tay không tấc sắt. Những ngày cuối năm 2021, guồng máy chuyên chính của đảng CSVN đã áp đặt hàng loạt các bản án tù lên những người bất đồng chính kiến chỉ vì họ lên tiếng trước những bất công trong xã hội: nhà báo Phạm Đoan Trang chín năm tù, ông Trịnh Bá Phương 10 năm tù, bà Nguyễn Thị Tâm sáu năm tù, bà Cấn Thị Thêu và con Trịnh Bá Tư mỗi người tám năm tù; ông Đỗ Nam Trung 10 năm tù, ông Vũ Tiến Chi 10 năm tù, ông Lê Trọng Hùng năm năm tù, tuyên vào ngày cuối cùng của năm 2021… Tất cả đều bị kết án theo một đạo luật rất mơ hồ và phi lý, không thấy ở bất kỳ quốc gia nào khác trừ Trung Quốc: “Tuyên truyền chống nhà nước xã hội chủ nghĩa.”

Vài sự kiện như vậy cho thấy năm 2021 là thời gian mà bản chất thối nát, phản dân chủ, của nhà cầm quyền Việt Nam được phơi bày rõ nhất, gây phẫn nộ trong nhiều giới xã hội.
Nhưng sẽ là không thực tế nếu cho rằng, nhìn thấy bản chất thối nát của chế độ, người dân Việt Nam sẽ vùng dậy phản kháng. Guồng máy đàn áp tinh vi và tàn bạo, sự tuyên truyền nhồi sọ nhiều chục năm cùng với sự băng hoại về lối sống, văn hóa đã gần như thui chột ý thức phản kháng trong đại bộ phận nhân dân, kể cả lớp trẻ có học thức hay tầng lớp trung lưu. Công cuộc “thoát cộng” của Việt Nam phải do người dân trong nước thực hiện, nhưng triển vọng về một cuộc đấu tranh dân chủ hóa đất nước bằng phương thức bất bạo động xem ra còn rất xa xôi.

Chỉ có thể hy vọng năm 2022 sẽ có một bộ phận trong hàng ngũ “tinh hoa” của xã hội Việt Nam – kể cả một số người có chức có quyền, một số đảng viên Cộng Sản cao cấp – sẽ thức tỉnh trước thực tế bi đát của đất nước mà có sự lựa chọn đúng: đảng hay dân tộc. Thay vì tiếp tục trung thành mù quáng với một đảng chính trị đã trở thành phản động, thành vật cản con đường tiến hóa thì sẽ có những người dũng cảm từ bỏ chức tước, bổng lộc, địa vị để đồng hành cùng nhân dân đấu tranh đòi tự do, dân chủ và nhân quyền, để đất nước Việt Nam thực sự hòa vào dòng chảy văn minh của nhân loại.

Những nhân vật như vậy – bị đảng Cộng Sản gọi là những kẻ “tự diễn biến” – đã lác đác xuất hiện và năm 2022 hy vọng hạt giống sẽ bật lên thành mùa màng ươm lại hy vọng tương lai cho đất nước thân yêu. (Hiếu Chân) [qd]

CỨU NHỮNG CON TUẦN LỘC CUỐI CÙNG CỦA KYRGYSTAN (BBC News Tiếng Việt)

Cứu những con tuần lộc cuối cùng của Kyrgyzstan

BBC News Tiếng Việt

1 tháng 1 2022, 19:00 +07

https://www.bbc.com/vietnamese/world-59846300

Kyrgyzstan từng là quê hương của hàng ngàn con tuần lộc, nhưng giờ đây chỉ còn hơn 400 con còn sót lại.

Tuần lộc là con vật linh thiêng ở quốc gia Trung Á này, nhưng số cá thể tuần lộc bị giảm mạnh do nạn săn bắn trộm hơn một thế kỷ qua.

Từ những năm 1800, các lái buôn đă bắt đầu xuất khẩu sừng tuần lộc sang Trung Quốc và Nga để dùng làm thuốc kích dục.

Giờ đây, một nhóm nhân viên đảm nhiệm sứ mệnh tăng trưởng bầy tuần lộc cho Kyrgystan.

Trong số đó có Talantbek, người đã từng săn bắn trộm.

"Nói thật là tôi đã bắn một con tuần lộc" , ông kể.

Tôi tưởng nó đã chết nhưng nó không chết ngay lập tức. Và tôi không còn đạn để kết liễu nó.

Tôi đến gần con tuần lộc và cố kéo nó đi. Nhưng nó đạp chân, ngỏng đầu lên và rên rỉ.

Tôi không thể chịu được cảnh đó nên tôi đi ra phía sau mấy bụi cây và chờ cho hồn nó lìa khỏi xác.

Tim tôi đau nhói. Tôi rất ân hận. "

VIDEO : CỨU BẦY TUẦN LỘC CÒN LẠI Ở KYRGYSTAN

https://www.bbc.com/vietnamese/world-59846300

SÁCH và ĐỌC, HAI ĐIỀU KỲ LẠ (Nguyên Ngọc)

Sách và Đọc, hai điều kỳ lạ

Nguyên Ngọc

01/01/2022

http://vanviet.info/van/sch-v-doc-hai-dieu-ky-la/

Sách là một món giải trí, xưa nay người ta vẫn nói thế, không sai. Nhưng quả là một món giải trí kỳ lạ: khác mọi thú vui khác ở đời, nó giải trí bằng cách… không để cho ta được yên. Trong trăm nghìn lời bàn bất tận về sách và về hành vi đọc sách của con người xưa nay, hãy nghe chẳng hạn một cách nghĩ về sách của Linda Lê, một nhà văn gốc Việt hiện đang sống ở Pháp. Chị ấy viết: “Chalamov nói: Sách là sự bất tử của chúng ta. Chúng rì rào bao nhiêu điềm báo đến mức cuối cùng chúng ta quyết định phải lắng nghe, chúng thổi ngọn gió tranh biện và làm xáo động niềm yên tĩnh của chúng ta. Kẻ nào chiếm lĩnh được một cơn lốc những từ mang đầy những câu hỏi sẽ được lôi kéo vào một vận động ở đó sự tự tháo lui lại đưa đến một cuộc tái chiếm; anh ta tự rứt ra khỏi chính mình để có thể học được cách tái tạo lại mình tốt hơn, bởi món chiến lợi phẩm có được bằng cách này chỉ có thể là một tài sản nếu nó được dùng để trả giá trong các cuộc du hành vào bên trong những điều kỳ lạ, ở đấy ta đem những niềm tin chắc của mình đổi lấy những chóng mặt và phân vân”.

Còn Marie Darrieussecq, một nhà văn nữ khác thì nói bằng thơ:

Đọc là biến đi khỏi thế giới

đọc là tìm lại được thế giới

đọc là còn lại một mình với cả thế giới trong lòng bàn tay…

Quả vậy, sách và hành vi đọc chứa trong nó một mâu thuẫn kỳ lạ và kỳ diệu. Khi đã quyết định cầm một cuốn sách lên và bắt đầu đọc, là ta đã rút lui khỏi thế giới này, để tìm đến một thế giới khác. Là rút lui vào cô đơn đến chỉ còn lại mỗi một mình, mà kỳ thay lại một mình với cả một thế giới khác, mênh mông nhưng nén chặt trong lòng bàn tay. Thế giới nào vậy? Thế giới rì rào của những điềm báo. Định nghĩa của Linda Lê thật hay: sách là nơi chứa đầy những điềm báo. Cầm một cuốn sách lên cũng giống như ta bắt đầu xóc một ống thẻ bói vậy. Không gì bí mật và nguy hiểm, đe dọa bằng một ống thẻ bói, nó chứa đựng vô số dự báo may và rủi, được và mất, hạnh phúc và đau khổ, thành công và thất bại, thậm chí tử và sinh… đến nỗi cuối cùng không đừng được nữa ta quyết định lắng nghe, lắng nghe tiếng nói của số phận, của định mệnh. Để mong tìm được một câu trả lời, cho lòng lắng đi, yên tĩnh lại. Nhưng mà nào có được. Sách thổi vào đầu óc, vào tâm hồn chúng ta ngọn gió của sự tranh biện, nhiệm vụ của một cuốn sách, cái mục đích cốt yếu vì đó mà nó được viết ra, sứ mệnh của nó, nghịch lý thay, lại là lay chuyển, đánh dạt, phá tan những niềm tin đinh ninh đến tưởng chừng tất yếu, đến ngỡ đã là cuối cùng của chúng ta. Một cuốn sách hay không mang đến những câu trả lời mà đổ ra trước mắt ta, vào trong đầu, trong lòng ta một mớ những câu hỏi, một cơn lốc những câu hỏi, ồ ạt, dồn dập, cả những câu hỏi ta chưa từng ngờ, xáo tung tất cả lên, đặt lại tất cả. Và diễn ra điều kỳ diệu này: ta tự tháo lui – Linda Lê nói – tháo lui khỏi gì? Khỏi chính mình, khỏi những chân lý đinh ninh của mình, tự làm trống rỗng chính mình – có lẽ có chút nào đó giống như trong hành vi thiền vậy – để tạo điều kiện cho một cuộc tái chiếm, cuộc tái chiếm của những sự thật mới, những chân lý và niềm tin mới, một cuộc tự tái tạo lại mình. Đọc một cuốn sách là được sinh ra lần nữa. Cho ra đời một “mình” mới. Tự sáng tạo lại mình… Cho đến cuốn sách sau. Mỗi lần đọc là một lần tự phá hoại, tự phá hủy, và tự xây lại, mãi mãi không ngừng.

Chính vì vậy mà Linda Lê bảo rằng đọc sách là phiêu lưu vào thế giới của những điều kỳ lạ, nơi ấy người ta đem niềm tin chắc và sự yên tĩnh an lành của mình đổi lấy những cơn chóng mặt và phân vân.

Đọc sách, vậy đó, bạn nên biết, là một hành vi nguy hiểm. Bởi sự sáng tạo mới, sự tái tạo nào cũng chất đầy hiểm nguy. Hay nói cách khác, không chấp nhận hiểm nguy thì chẳng bao giờ có sáng tạo. Sẽ là yên tĩnh chết. Sách sinh ra là để phá vỡ sự yên tĩnh đó. Để cho con người và thế giới này được tái tạo lại không ngừng. Chính vì thế mà Chalamov mới nói: Sách là sự bất tử của chúng ta. Nó tái tạo con người và thế giới, từng ngày. Khai thiên lập địa lại mỗi ngày.

Bạn có muốn được tham gia và hưởng thụ cuộc khai thiên lập địa bất tận ấy không? Xin hãy cầm cuốn sách lên. Và đọc. Hành vi đẹp nhất của sinh vật được gọi là con người.

Tháng 3-2008

HÃY NGHI NGỜ NHƯNG CHỚ NGHI KỴ! (Phạm Phú Khải)

Hãy nghi ngờ nhưng chớ nghi kỵ!

Phạm Phú Khải

30/12/2021

https://www.voatiengviet.com/a/nghi-ngo-nhung-cho-nghi-ky/6375557.html

https://gdb.voanews.com/C4B82442-32C0-4232-BDEF-DA2086BBEB71_w650_r1_s.jpg

“Chỉ có một điều tốt, đó là kiến thức, và một điều xấu, đó là vô học thức”. Hình minh họa.

Người được xem là nhà sáng lập ra triết học Tây phương, Socrates, từng nói “Chỉ có một điều tốt, đó là kiến thức, và một điều xấu, đó là vô học thức” (“There is only one good, knowledge, and one evil, ignorance” – Socrates).

Nhưng rồi, Socrates cũng nhìn nhận rằng mình không biết gì. “Điều duy nhất tôi biết là tôi chẳng biết gì” (“The only thing I know is that I know nothing” – Socrates).

Một người có công cực lớn như Socrates cuối cùng cũng không thoát khỏi tác động của sự vô (học) thức của thời mình.

Socrates đã bị kết tội "vô đạo đức" và "làm hư hỏng người trẻ", và bị kết án tử hình vào năm 339 trước Công Nguyên.

Cách tiếp cận và đặt vấn đề, nhất là cách đặt nghi vấn của Socrates đối với sự tự tin thái quá vào những sự thật mà chỉ mang tính phổ biến/quát hơn là giá trị đích thực, đã một mặt làm thức tỉnh học trò của mình, mặt khác làm cho những kẻ núp bóng dưới các chiêu bài khác nhau bất bình và cảm thấy bị thách thức. Socrates đã làm cho nhiều thành phần quyền lực tại Athen trông như ngu ngốc, vì vậy mà đã làm cho sự đi tìm sự thật của ông đối chọi với một số thành phần chính trị và xã hội tại Athen. Tóm lại, Socrates giúp cho những người học trò mình có sự hoài nghi để tiến bộ nhưng lại làm cho một số thành phần quyền lực nghi kỵ rồi giết hại ông.

Plato, nhà triết học kế thừa Socrates, và là thầy của nhà triết học Aristotle, nói rằng “Một người thông thái nhất, giống như Socrates, nhận ra rằng sự thông thái của mình là vô giá trị”. (“That man is wisest who, like Socrates, realizes that his wisdom is worthless” – Plato)

Có lẽ sự thông thái của một người, hay nhiều người, chỉ có giá trị khi xã hội và con người trong xã hội đó đề cao kiến thức làm nền tảng cho các giá trị chân thiện mỹ. Kiến thức phải là nền tảng cho sự thật, phải là giá trị đích thực để đạt đến sự thật. Khi nó không còn giá trị đó, những người trí thức, thông thái trở thành cái gai, cái cản trở lớn nhất của bọn cường hào ác bá mọi nơi trong mọi thời đại.

Vấn đề là chân thiện mỹ thường nằm trong cặp mắt/nhãn quan của người nhìn. Nó phần lớn mang tính chủ quan, trừ khi người ta lĩnh hội được phương pháp khách quan hóa sự việc.

Phải chăng cái định hình nên những gì một người cảm nhận là chân thiện mỹ là do chính trải nghiệm của người đó?

Triết gia John Locke, người đã ảnh hưởng lớn đến Tuyên ngôn Độc lập và Hiến pháp Hoa Kỳ, từng chia sẻ như sau:

- Kiến thức của một người không thể vượt qua được kinh nghiệm của người đó. (“No man's knowledge here can go beyond his experience” – John Locke)

- Trí óc được trang bị những ý tưởng bằng kinh nghiệm mà thôi. (“The mind is furnished with ideas by experience alone” – John Locke

Kinh nghiệm hay trải nghiệm, đối với John Locke, mang tính quyết định để định hình một con người.

Chỉ có điều kinh nghiệm của mỗi người mỗi khác. Rộng hơn, mọi gia đình, tập thể/tổ chức, cộng đồng hay xã hội đều có sự mâu thuẫn, xung đột, hay nặng hơn là chiến tranh, bởi vì khác kinh nghiệm, và qua đó khác lối suy nghĩ cũng như cách nhìn vấn đề.

Có lẽ chưa có thời đại nào sự khác biệt, xung đột và xung khắc, được nhìn thấy rõ ràng một cách thật lớn và sâu rộng như ngày hôm nay.

Vậy thì nhân hòa khi nào sẽ có?

Sự thật khi nào mới đạt được?

Có lẽ đó cũng chỉ là những câu hỏi mang tính triết học mà thôi.

Nhà khoa học và triết gia người Pháp, nổi tiếng với câu “I think therefore I am”, nói rằng “Nếu bạn là một người thực sự tìm kiếm sự thật, điều cần thiết là ít nhất một lần trong đời bạn nghi ngờ, càng xa càng tốt, tất cả mọi thứ” (“If you would be a real seeker after truth, it is necessary that at least once in your life you doubt, as far as possible, all things” – René Descartes)

Descartes nói rất hay, vì đó là nền tảng của tư duy phản biện/tinh thần phê phán (Critical thinking). Không có Critical thinking kể từ Thời đại Khai sáng của thế kỷ 17, 18 trở đi thì sẽ không có phát triển khoa học và mọi thứ khác.

Không có những đại cổ thụ như Descartes thì thế giới ngày nay cũng đã khác nhiều.

Chỉ có điều, đối với Tây phương, để đi tìm sự thật thì người ta bắt đầu cuộc hành trình bằng cách đặt nặng nghi ngờ; nên họ đi đúng đường, và không ngừng phát triển. Họ nghi ngờ mọi thứ, nên bỏ công tìm hiểu không chừa thứ nào cả.

Nhưng nghi ngờ rất khác nghi kỵ. Khi nào chỗ kỵ chiếm hết chỗ ngờ thì sẽ không còn chỗ nào cho sự khoan dung; sẽ không còn chỗ nào cho lỗi lầm và cơ hội sửa sai; khi ghét rồi, không còn tình thương nào, thì mọi sự đều dễ dẫn đến hủy hoại. Nghi kỵ chính là mầm móng của sự hủy diệt.

Nhà phê bình văn học Nguyễn Hưng Quốc từng viết rằng trở ngại căn bản trên con đường hiện đại đất nước nằm ngay ở văn hóa nghi kỵ.

Chỉ khác nhau một chữ thôi, nhưng triết lý và ảnh hưởng thật thâm sâu.

VÌ SAO THIÊN HẠ DỄ NGỜ VỰC 'NGƯỜI TỬ TẾ'? (David Robson - BBC Worklife)

Vì sao thiên hạ dễ ngờ vực 'người tử tế'?

David Robson - BBC Worklife

01/01/2022

https://www.bbc.com/vietnamese/vert-cap-59841308

Bạn đã bao giờ gặp người cực kỳ tốt bụng và ngay thẳng về đạo đức - nhưng cũng là người không thể chịu nổi chưa?

Họ có thể cố làm bất cứ điều gì có thể để giúp bạn hoặc có một loạt các hoạt động quan trọng, hữu ích làm lợi cho bạn bè và cộng đồng. Tuy nhiên, họ có vẻ hơi quá hài lòng với việc làm tốt của họ và, tuy không có bất kỳ lý do chính đáng nào, bạn nghi rằng có điều tính toán gì đó ở sự hào hiệp của họ.

Việc mình có thái độ không thiện chí như thế đối với những người chỉ muốn làm cho thế giới tốt đẹp hơn có thể làm bạn có cảm giác không thoải mái.

Tuy nhiên, sự hoài nghi này là hành vi đã được biết và được các nhà tâm lý học gọi là 'coi rẻ người làm việc tốt'.

Và trong khi hiện tượng này có vẻ hoàn toàn phi lý, có những lý do tiến hóa thuyết phục để cảnh giác với sự quên mình không cần đền đáp.

Với hiểu biết về bản tính nghi ngờ của chúng ta trước các việc làm tử tế không che đậy, chúng ta có thể xác định các tình huống cụ thể khi lòng tốt được hoan nghênh và khi nó bị phản ứng - với các bài học quan trọng cho hành vi chúng ta.

Không việc tốt nào không bị trừng phạt

Một trong những tìm hiểu sớm nhất và có hệ thống nhất về sự coi rẻ người làm việc tốt đến từ nghiên cứu toàn cầu của Simon Gächter, giáo sư tâm lý học tại Đại học Nottingham, Anh.

Giống như nhiều nghiên cứu về sự quên mình, thí nghiệm của ông được thực hiện dưới hình thức 'trò chơi lợi ích chung'.

Người tham gia được chia thành các nhóm, mỗi nhóm có bốn người, và mỗi người được giao một số phỉnh tượng trưng một số tiền nhỏ. Sau đó họ được cho phép đầu tư một phần số tiền đó vào quỹ cộng đồng qua mỗi vòng chơi. Một khi mọi người đã bỏ tiền đầu tư, mỗi người sẽ nhận được 40% tổng số tiền đầu tư mà cả nhóm bỏ ra.

Nếu mọi người chơi công bằng, sau mỗi vòng, mỗi người chơi nên có lợi tức đầu tư hợp lý. Tuy nhiên, những người keo kiệt có thể trục lợi bằng cách bỏ ra rất ít và hưởng lợi từ tiền của người khác.

Thật dễ nhận thấy là sự bực bội sẽ được tích tụ lại. Do đó, sau 10 vòng chơi, các nhà nghiên cứu cho phép người chơi tùy chọn trừng phạt người khác bằng cách khấu trừ một phần từ khoản thu nhập họ có được.

Dựa trên lý thuyết kinh tế kinh điển, bạn có thể cho rằng những kẻ lợi dụng keo kiệt sẽ bị trừng phạt - và thực sự như vậy. Tuy nhiên, thật đáng ngạc nhiên, những người hào hiệp nhất cũng là đối tượng bị trừng phạt - ngay cả khi họ góp nhiều hơn vào sự giàu có của người khác.

Phát hiện này hiện cũng đã được nhận thấy trong nhiều thí nghiệm khác.

Ví dụ, trong một trò chơi lợi ích chung tương tự, người chơi được hỏi họ có muốn đuổi các thành viên khác ra khỏi nhóm hay không. Đáng ngạc nhiên, những người hào hiệp nhất bị đuổi khỏi nhóm cũng nhiều như những kẻ lợi dụng nhất. Vậy làm sao đó mà sự ích kỷ và sự quên mình được coi là tương đương nhau về đạo đức?

Đáng chú ý, xu hướng này dường như xuất hiện ở độ tuổi nhỏ - khoảng 8 tuổi. Và dù quy mô hiệu ứng có thể thay đổi tùy bối cảnh, nó dường như có ở hầu hết nền văn hóa ở mức độ nào đó - cho thấy đó có thể là xu hướng phổ quát.

Có đi có lại và tiếng thơm

Để hiểu nguồn gốc của hành vi dường như phi lý này, chúng ta cần xem xét làm thế nào sự quên mình của con người xuất hiện ngay từ đầu.

Theo tâm lý học tiến hóa, các hành vi ăn sâu của con người đã tiến hóa để cải thiện khả năng sinh tồn và khả năng chúng ta truyền lại gene sang thế hệ khác.

Với trường hợp quên mình vì người khác, các hành vi hào hiệp có thể giúp chúng ta gầy dựng quan hệ tốt đẹp với người khác mà theo thời gian sẽ tạo vốn liếng và địa vị xã hội.

"Có danh tiếng tốt có thể đem đến lợi ích như có vị trí trung tâm hơn trong các mối quan hệ xã hội," Nichola Raihani, giáo sư tiến hóa và hành vi tại trường đại học University College London (UCL) và tác giả cuốn 'Bản năng xã hội', nói.

Điều này có thể có nghĩa là chúng ta sẽ nhận được nhiều sự giúp đỡ hơn khi cần thiết. "Và nó cũng dẫn đến khả năng sinh sản tốt hơn."

Tuy nhiên, điều quan trọng là tiếng thơm mang tính 'tương quan' - nếu người này được, người khác sẽ mất. Điều này có thể dẫn đến cảm giác cạnh tranh mạnh mẽ, nghĩa là chúng ta luôn cảnh tỉnh trước khả năng người khác vượt lên chúng ta, ngay cả khi họ đạt được vị thế nhờ sự quên mình.

Chúng ta sẽ đặc biệt khó chịu nếu cho rằng kẻ khác chỉ quên thân để lấy tiếng, thay vì quan tâm người khác thực sự, vì nó có thể cho thấy tính cách xảo quyệt và lợi dụng nói chung.

Tất cả điều này có nghĩa là sự quên mình có thể khiến chúng ta đang đi dây ẩn dụ. Chúng ta cần cân bằng lòng rộng lượng của mình một cách hoàn hảo, để được coi là có tâm hợp tác và tốt bụng mà không làm dấy lên nghi ngờ rằng chúng ta đang hành động chỉ vì để lấy tiếng, đạt được địa vị.

Báo cáo từ các trò chơi lợi ích chung dường như cho thấy rõ như vậy, Raihani nói.

"Khi bạn hỏi đồng đội tại sao họ muốn loại trừ ai đó, họ thường đưa ra những câu trả lời về tương quan như, 'À, thằng đó hả, nó làm chuyện không ai làm - nó làm kiểu đó là để khiến cho tất cả chúng ta trở nên xấu xí'."

Các nghiên cứu về mạng xã hội, Raihani nói, cho thấy mọi người có xu hướng ít bị ấn tượng trước hành động quên mình nếu việc đó được thông báo trên Facebook hơn là được giữ im lặng.

Nghiên cứu riêng của Raihani về các trang gây quỹ cho thấy có bằng chứng là một số người ý thức về khả năng sẽ có phản ứng thù nghịch trước sự hào hiệp của họ.

Phân tích các bài đăng trên BMyCharity, bà thấy thường những người quyên góp nhiều nhất (cũng như ít nhất) sẽ chọn ẩn danh. Họ dường như biết rằng hành động phô trương có thể dẫn đến cảm giác oán giận từ những ai theo dõi trang, vì vậy họ muốn giấu kín hành động của mình.

Động cơ sau cùng

Ryan Carlson, sinh viên cao học tại Đại học Yale, đồng ý các hành động quên mình thường được đánh giá từ nhiều góc độ bên cạnh sự hào hiệp.

"Chúng ta không chỉ trân trọng sự quên mình - chúng ta đánh giá cao sự chính trực và trung thực, đó là những tín hiệu khác về nhân cách đạo đức của chúng ta," ông nói. Do đó, một hành động hào hiệp rõ ràng nhưng dường như được thúc đẩy bởi lợi ích cá nhân có thể khiến chúng ta ghi điểm khá tệ ở những phẩm chất khác.

Trong nghiên cứu gần đây, ông đưa cho người chơi các câu chuyện khác nhau và yêu cầu họ đánh giá sự quên mình họ cảm nhận ở nhân vật - với điểm -5 là cực kỳ ích kỷ và điểm +5 là cực kỳ hy sinh.

Nhìn chung, người chơi không bận tâm nếu các nhân vật trong các câu chuyện có được lợi ích ngẫu nhiên từ hành động của họ. Chẳng hạn, nếu nhân vật đi hiến máu - hành động hy sinh khiêm tốn - và tình cờ gây ấn tượng với bạn bè, người chơi vẫn đánh giá họ tích cực. Tương tự, nếu nhân vật được lợi từ rắc rối của họ, người chơi không quan tâm - miễn là nó đến tình cờ.

Hình phạt sẽ được dùng đến nếu họ được cho biết động cơ ban đầu là có trục lợi. Điều này đảo ngược hành động hào hiệp được cảm nhận từ tốt thành xấu.

Mặc dù chắc chắn là họ vẫn làm việc tốt, họ bị coi là ích kỷ.

Như Raihani chỉ ra, chúng ta lúc nào cũng muốn đoán lý do hành động của người khác - và chúng ta trừng phạt người khác một cách hà khắc khi chúng ta nghi ngờ động cơ của họ là không trong sáng.

Tất nhiên, những nghi ngờ bản năng đó có thể đúng hay không đúng. Chúng ta thường đánh giá dựa trên trực giác hơn là sự thật phũ phàng.

Quy tắc sống

Những phát hiện này đáng ghi nhớ bất cứ khi nào chúng ta nghi vấn về hành vi của những người xung quanh.

Nếu không có bằng chứng rõ ràng cho thấy hành động hào hiệp của họ là vị kỷ, chúng ta có thể nghĩ tốt cho họ bằng cách nghi ngờ, với ý nghĩ trực giác không thiện ý của mình có thể bị thúc đẩy bởi nỗi sợ mất địa vị.

Nghiên cứu cũng có thể giúp chúng ta tránh những bước đi sai bất chợt khi chúng ta có hành động hào hiệp.

Ít nhất, nghiên cứu cho thấy nên tránh quảng bá ồn ào những việc tốt của mình. "Và nếu mọi người nhắc đến, bạn nên coi nhẹ nó," Raihani nói. Ngay cả khi bạn cho rằng mình chỉ chia sẻ tin vui về điều tốt mình quan tâm, bạn sẽ phạm lỗi về tính khiêm tốn.

Và nếu bạn tình cờ được lợi từ việc làm tốt, tốt nhất là hãy thẳng thắn.

Chẳng hạn, hãy tưởng tượng bạn hoàn toàn trong sáng thực hiện một việc tốt ở cơ quan nhưng vô tình được sếp chú ý mà sau đó đề bạt thăng chức cho bạn. Bạn có thể được nhìn nhận tích cực hơn nếu thừa nhận việc này, thay vì để người khác ngẫm nghĩ bạn có tính toán trước.

"Nếu chúng ta tình cờ được lợi từ hành động tử tế, thì nên minh bạch," Carlson nói. Nếu không, có thể trông như thể bạn đang cố tình tận dụng tiếng thơm của mình để đạt địa vị.

Rốt cuộc, cách an toàn nhất để tránh bị coi rẻ khi làm việc tốt là hãy làm những việc tốt nhất một cách hoàn toàn kín đáo. Và nếu người khác tình cờ phát hiện, cho dù bạn cố tìm cách che giấu - tiếng thơm sau đó chỉ đơn giản là phần thưởng.

Hơn một thế kỷ trước, Oscar Wilde có câu hay nhất về việc này. "Cảm giác dễ chịu nhất trên đời là làm việc tốt ẩn danh - và có ai đó tìm ra."

Bài tiếng Anh đã đăng trên BBC WorkLife.