Đảng Cộng sản Trung
Quốc đang đối mặt với một cuộc chuyển giao thế hệ?
Viên Đăng Huy, biên dịch - Nghiên Cứu Quốc Tế
Năm tới, tại
sự kiện chính trị định kỳ quan trọng nhất của Trung Quốc, Đại hội Đảng Cộng sản
Trung Quốc diễn ra năm năm một lần sẽ xác định những người lãnh đạo đất nước
cho đến năm 2032. Vị thế tối cao của Tập Cận Bình gần như không thể lay chuyển.
Nhưng hàng trăm vị trí cấp cao bên dưới ông vẫn còn bỏ ngỏ. Một loạt cuộc họp
kín trong vài tháng tới sẽ quyết định ai sẽ nắm giữ những chiếc ghế này.
Thời điểm
tổ chức một trong những cuộc họp như vậy vừa được công bố: từ ngày 26 đến 29
tháng 10, khoảng 370 nhà lãnh đạo thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng sẽ nhóm họp.
Về mặt chính thức, họ sẽ thảo luận về “quản lý Đảng toàn diện và nghiêm minh”,
về thực chất là yêu cầu phục tùng ông Tập. Nhưng sau những cánh cửa đóng kín, họ
cũng sẽ cân nhắc một cuộc chuyển giao thế hệ trong chính trường Trung Quốc.
Các ngôi
sao đang lên tại các tỉnh thành Trung Quốc đang nóng lòng chờ thời. Một số đã bắt
đầu chuyển sang đảm nhiệm những vị trí cấp cao ở Bắc Kinh. Được gọi là thế hệ
lãnh đạo thứ bảy của Đảng, họ là một tập thể rất khác so với ông Tập. Sinh vào
cuối thập niên 1960 và trong thập niên 1970, họ là thế hệ đầu tiên hầu như
không có, hoặc chỉ có rất ít, ký ức về thời Mao Trạch Đông.
Những năm
tháng định hình nhân sinh quan của họ rơi vào thập niên 1980, khi Trung Quốc bắt
đầu mở cửa với thế giới, tiếp xúc với các tư tưởng tự do và thử nghiệm chủ
nghĩa tư bản. Ông Tập không hề hoài niệm về thời kỳ sôi động đó. Nhưng ông đã
73 tuổi, còn nhiều phó thủ thân cận cũng không trẻ hơn bao nhiêu. Họ có thể sẽ
ngày càng phải dựa vào thế hệ thứ bảy để lấp đầy những vị trí quan trọng. Một
trong số những người này thậm chí có thể trở thành người kế nhiệm ông Tập.
Trong
chính trị Trung Quốc, cách phân chia thế hệ khá phức tạp. Với tư cách người
sáng lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Mao Trạch Đông được xem là lãnh đạo
thế hệ thứ nhất. Đặng Tiểu Bình, người khởi xướng cải cách và mở cửa, được mô tả
là lãnh đạo thế hệ thứ hai, dù ông không kế nhiệm Mao ngay lập tức và thực chất
thuộc cùng lớp các nhà cách mạng lão thành.
Đến khi
ông Tập lên nắm quyền năm 2012, khái niệm “thế hệ” đã dần được dùng để chỉ nhóm
tuổi của các quan chức cấp cao. Ông Tập thuộc thế hệ thứ năm, chủ yếu gồm những
người sinh trong thập niên 1950. Theo các chuẩn mực hình thành từ thời hậu Đặng
Tiểu Bình, ông lẽ ra phải rời chức sau mười năm để nhường chỗ cho một chính trị
gia cấp cao thuộc thế hệ thứ sáu, tức những người sinh trong thập niên 1960.
Nhưng ông
đã tiếp tục tại vị sau khi bãi bỏ giới hạn nhiệm kỳ đối với chức chủ tịch nước.
Ông Tập còn nắm hai vị trí quan trọng hơn là Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy
Trung ương, vốn không bị giới hạn nhiệm kỳ. Tuy nhiên, nếu muốn tiếp tục giữ đồng
thời cả ba chức vụ, việc sửa đổi quy định đối với ghế chủ tịch nước là cần thiết.
Trong khi
đó, chiến dịch “đả hổ diệt ruồi” của ông đã càn quét thế hệ thứ sáu và phá vỡ
nhiều mạng lưới phe phái của họ. Một số người từng được quy hoạch cho các vị
trí lãnh đạo đã bị bắt hoặc gạt sang bên lề. Trong năm năm qua, khoảng một phần
năm số ủy viên chính thức của Ban Chấp hành Trung ương đã bị thanh trừng.
Trên tàn
tích của thế hệ thứ sáu, thế hệ thứ bảy đang trỗi dậy. Ngay cả nếu ông Tập vẫn
giữ quyền lãnh đạo tại Đại hội lần thứ 22 của Đảng vào năm 2032, với một nhóm
thân tín cao tuổi bao quanh, các chính trị gia trẻ hơn rõ rệt vẫn sẽ giữ vai
trò ngày càng lớn.
Tháng 8 vừa
qua, sự chú ý đổ dồn vào một ngôi sao tiềm năng của thế hệ thứ bảy: Chu Trung
Minh, 54 tuổi, khi ông được bổ nhiệm làm quyền thị trưởng Thượng Hải. Nếu sau
này trở thành Bí thư Thành ủy Thượng Hải, ông gần như chắc chắn sẽ có một ghế
trong Bộ Chính trị đầy quyền lực.
Những
gương mặt đáng chú ý khác gồm Lưu Tiệp, 56 tuổi, Thống đốc Chiết Giang, một tỉnh
giàu có ở miền Đông nơi ông Tập từng công tác, và A Đông, 55 tuổi, Bí thư thứ
nhất Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản, tổ chức thanh niên của Đảng. Hai người
từng giữ chức vụ này trước đây sau đó đã trở thành Tổng Bí thư.
Theo thông
lệ, các quan chức cấp cao của Đảng sẽ nghỉ hưu nếu bước sang tuổi 65 vào thời
điểm đại hội, còn các ủy viên Bộ Chính trị thường nghỉ ở tuổi 68. Năm 2022, ông
Tập trở thành một ngoại lệ hiếm hoi. Một ngoại lệ khác là Trương Hựu Hiệp, tướng
lĩnh quân đội cấp cao nhất Trung Quốc, 76 tuổi, người vừa bị khai trừ khỏi Đảng
và quân đội ngày 21 tháng 9 vì “vi phạm nghiêm trọng kỷ luật chính trị”.
Nếu các
thông lệ tuổi tác vẫn được áp dụng, khoảng hai phần ba Ban Chấp hành Trung ương
hiện nay sẽ rời vị trí vào năm tới, còn tỷ lệ các quan chức thuộc thế hệ thứ bảy
có thể tăng từ khoảng 8% lên hơn 40%.
Những
diện mạo mơ hồ
Thông tin
công khai về các thành viên cấp cao của Đảng rất hạn chế. Dù vậy, thế hệ thứ bảy
vẫn nổi bật ở một số đặc điểm. Khác với thế hệ thứ năm và thứ sáu, con đường học
vấn của họ không bị gián đoạn nghiêm trọng bởi Cách mạng Văn hóa 1966–1976. Nhiều
người tốt nghiệp các trường đại học hàng đầu. Một nghiên cứu của Lý Thành, hiện
công tác tại Đại học Hồng Kông, cho thấy hơn một nửa trong khoảng 100 quan chức
cấp cao nhất thuộc thế hệ thứ bảy có bằng tiến sĩ. Khoảng một phần ba từng học
kỹ thuật, trong khi tài chính và kinh tế cũng là những chuyên ngành phổ biến.
Một số
thành viên của thế hệ thứ bảy đã có thời gian đáng kể sống hoặc làm việc bên
ngoài Trung Quốc đại lục. Ân Dũng, thị trưởng Bắc Kinh, 57 tuổi, có bằng thạc
sĩ của Đại học Harvard. Quách Ninh Ninh, 56 tuổi, một ngôi sao đang lên ở tỉnh
Phúc Kiến miền Đông và là trường hợp hiếm hoi của nữ giới trong chính trị cấp
cao Trung Quốc, từng nhiều năm làm việc cho một ngân hàng nhà nước tại Hồng
Kông và Singapore. Trong khi đó, chuyến đi nước ngoài đầu tiên và dài nhất từng
được ghi nhận của ông Tập là chuyến thăm Mỹ kéo dài hai tuần năm 1985 trong một
đoàn đại biểu nông nghiệp. Khác với các thế hệ tiền nhiệm, vốn dành phần lớn sự
nghiệp trong các cơ quan Đảng, chính quyền và quân đội, các cán bộ thế hệ thứ bảy
có nhiều khả năng từng đảm nhiệm các vị trí quản lý doanh nghiệp, dù phần lớn
là tại doanh nghiệp nhà nước.
Họ cũng có
mối liên hệ yếu hơn nhiều với quá khứ cách mạng của Trung Quốc. Ông Tập gắn bó
sâu sắc với thời Mao Trạch Đông: cha ông từng chiến đấu cùng Mao với tư cách một
thủ lĩnh du kích trước khi sau này bị thanh trừng. Bản thân ông Tập, dưới thời
Mao, từng bị “đưa về nông thôn” tới sống tại một ngôi làng nghèo trong bảy năm
khi còn trẻ. Ông Tập thường nhắc lại trải nghiệm này theo hướng tích cực, cho rằng
nó giúp ông xây dựng sự gắn bó với người lao động. Việc ông tập trung quyền lực
và nhấn mạnh vai trò của tư tưởng cá nhân cũng mang nhiều dấu ấn Maoist.
Ngược lại,
khi thế hệ thứ bảy bước vào tuổi trưởng thành trong thập niên 1980, Trung Quốc
đang thoát khỏi bầu không khí ngột ngạt của thời Mao. Nhờ kiểm duyệt được nới lỏng,
đây trở thành giai đoạn tự do nhất về tư tưởng kể từ thập niên 1950. Ngay cả
truyền hình nhà nước cũng phát sóng những chương trình mang hàm ý phản biện.
Cánh cửa đó đóng lại một cách đẫm máu khi quân đội đàn áp các cuộc biểu tình ở
Quảng trường Thiên An Môn năm 1989. Nhiều người thuộc thế hệ thứ bảy khi ấy hẳn
cùng độ tuổi với những người biểu tình đòi dân chủ từng tràn ngập quảng trường
và các đường phố trên khắp Trung Quốc.
Liệu điều
này có cho thấy những người mang tư tưởng tự do đang âm thầm leo cao trong bộ
máy Đảng? Những đảng viên trực tiếp liên quan đến biến động năm 1989 đã bị
thanh trừng ngay sau đó, dù một số người khai báo không trung thực để giữ lại
tư cách đảng viên. Quá trình thẩm tra tư tưởng dưới thời ông Tập cũng đã loại bỏ
thêm nhiều người. Ngô Quốc Quang thuộc Đại học Stanford lưu ý rằng các cán bộ
đã được “tập huấn và rèn luyện tư tưởng một cách sâu sắc” trước khi nắm giữ những
vị trí quyền lực lớn. Dù vậy, việc thế hệ thứ bảy từng tiếp xúc với một môi trường
tư tưởng cởi mở hơn khi còn trẻ không nên bị xem nhẹ, nhất là khi các thế hệ
sau này thậm chí còn ít có trải nghiệm tương tự hơn.
Một cuộc
khảo sát năm ngoái do các nhà nghiên cứu tại Trung Quốc và Anh thực hiện cho thấy
những người Trung Quốc sinh trong thập niên 1990, những người một ngày nào đó
có thể thuộc thế hệ lãnh đạo thứ chín, ít có xu hướng ủng hộ các giá trị dân chủ
hơn so với các thế hệ đi trước.
Một quan
chức thuộc thế hệ thứ bảy có khả năng khá lớn cuối cùng sẽ lãnh đạo Trung Quốc.
Trên đỉnh cao quyền lực tại Bắc Kinh là Ban Thường vụ Bộ Chính trị, gồm sáu
thành viên bên cạnh ông Tập. Tất cả trừ một người sẽ đến tuổi nghỉ hưu tại Đại
hội Đảng lần thứ 21, dự kiến diễn ra vào cuối năm tới.
Về lý thuyết,
một quan chức thế hệ thứ bảy có thể được đưa thẳng vào cơ quan này. Tuy nhiên,
ông Tập khó có khả năng trao nhiều quyền như vậy cho một chính trị gia trẻ vào
thời điểm hiện tại. Một người như thế sẽ ngay lập tức bị xem là người kế nhiệm
rõ ràng, trong khi ông Tập dường như chưa vội chỉ định bất kỳ ai. Khả năng một
phụ nữ được chọn còn thấp hơn nữa: chưa từng có phụ nữ nào trở thành thành viên
Ban Thường vụ Bộ Chính trị.
Nhưng tình
hình có thể thay đổi tại Đại hội lần thứ 22, khi ông Tập bước sang tuổi 79. Jonathan
Czin, cựu chuyên gia phân tích của CIA, nhận định rằng khi đó một thành viên thế
hệ thứ bảy, ở độ tuổi 50 hoặc 60, vẫn đủ trẻ để trở thành một người kế nhiệm
đáng tin cậy. “Nếu ông Tập bước vào tuổi 80, liệu có hợp lý không khi trao quyền
lại cho một người đã 70 tuổi?”, ông đặt câu hỏi.
Nhưng ông
Tập sẽ phải đối mặt với một vấn đề khác: ông có thể buộc phải chọn một người mà
mình có tương đối ít thời gian và cơ hội để xây dựng lòng tin. Điều này có thể
dẫn tới những biến động đáng kể. “Bất kể ai là người đầu tiên ông Tập lựa chọn,
đó có lẽ cũng không phải là người cuối cùng”, ông Czin nhận định, lưu ý rằng cả
Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình đều từng thay đổi người kế nhiệm nhiều lần.
“Tôi đang chuẩn bị tinh thần cho một giai đoạn khá sóng gió của chính trường
Trung Quốc.”
------------------------
Nguồn:
“China’s
Communist Party faces a generational shift”, The Economist,
22/09/2026
No comments:
Post a Comment