KHO DỰ TRỮ DẬU CHIẾN LƯỢC : NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ “CƠ CHẾ GIẢM SỐC” CỦA IEA (Anh Vũ / RFI)

 

Kho dự trữ dầu chiến lược: Những điều cần biết về " cơ chế giảm sốc " của IEA

Anh Vũ  -  RFI

Đăng ngày: 06/10/2026 - 13:54

https://www.rfi.fr/vi/qu%E1%BB%91c-t%E1%BA%BF/20261006-kho-d%E1%BB%B1-tr%E1%BB%AF-d%E1%BA%A7u-chi%E1%BA%BFn-l%C6%B0%E1%BB%A3c-nh%E1%BB%AFng-%C4%91i%E1%BB%81u-c%E1%BA%A7n-bi%E1%BA%BFt-v%E1%BB%81-c%C6%A1-ch%E1%BA%BF-gi%E1%BA%A3m-s%E1%BB%91c-c%E1%BB%A7a-iea

 

Ngày 02/10/2026, nhóm G7 quyết định mở thêm kho dầu dự trữ chiến lược : xả một trăm triệu thùng, trong bốn tháng, ưu tiên dầu diesel. Từ tháng Ba, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã quyết định đợt xả kho lớn nhất từ trước đến nay. Vậy kho dự trữ chiến lược thực chất là gì? Vận hành ra sao? Và hiệu quả thế nào?

 

https://s.rfi.fr/media/display/5532e0f2-bf33-11f1-bf11-578a4b968fd6/w:1024/p:16x9/AP26275476496280.webp

Hình minh họa: Khu vực kho trữ của nhà máy lọc dầu Klesch, Gelsenkirchen, Đức, ngày 02/10/2026. AP Photo/Martin Meissner - Martin Meissner

 

Kho dự trữ dầu chiến lược IEA là gì?

 

Nói đơn giản, đó là lượng dầu mà các chính phủ cất giữ để dùng khi nguồn cung bị cắt, giống như một khoản bảo hiểm cho các biến cố hay khủng hoảng lớn có thể xảy ra . Thế giới tiêu thụ khoảng một trăm triệu thùng mỗi ngày, cho xe cộ, tàu thuyền và công nghiệp. Chỉ cần một tuyến vận chuyển trọng yếu bị nghẽn là cả nền kinh tế chao đảo.

 

Được thành lập năm 1974 sau cú sốc dầu mỏ đầu tiên (tháng 10/1973), Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) có sứ mệnh bảo đảm an ninh năng lượng cho thế giới. Cơ quan này có 32 quốc gia thành viên, trong đó có Đức, Pháp, Úc, Áo, Bỉ, Canada, Ý, Nhật Bản, Mêhicô, Thổ Nhĩ Kỳ và Hoa Kỳ…

 

Mỗi nước có "nghĩa vụ nắm giữ lượng dầu dự trữ tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng", dưới dạng kho dự trữ chỉ dành riêng cho các tình huống khẩn cấp, kho dự trữ thương mại mà Nhà nước có thể huy động, hoặc dự trữ được lưu giữ ở các nước khác thông qua các thỏa thuận.

 

Tổng cộng, các nước thành viên nắm hơn một tỷ hai trăm triệu thùng dự trữ công, cộng thêm khoảng sáu trăm triệu thùng do doanh nghiệp giữ theo nghĩa vụ của chính phủ.

 

Dự trữ không chỉ có dầu thô. Ít nhất một phần ba lượng dự trữ của các nước IEA và Liên Hiệp Châu Âu phải là sản phẩm đã lọc, như diesel.

 

Còn quyền quyết định thì thế nào? Khi AIE nhất trí hành động chung, mỗi nước đóng góp theo tỷ trọng tiêu thụ dầu của mình. Nhưng xả bao nhiêu, loại nào, nhanh hay chậm là do từng chính phủ quyết định.

 

IEA đã kích hoạt cơ chế dự trữ chiến lược như thế nào trong bối cảnh xung đột Trung Đông

 

Năm nay, sau khi chiến tranh giữa Mỹ, Israel và Iran bùng nổ điểm nghẽn là eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển 21% nguồn năng lượng của thế giới . Đầu tháng Ba, theo ước tính của Goldman Sachs, lưu lượng vận tải qua eo biển chỉ còn khoảng một phần mười bình thường, và giá dầu Brent có lúc áp sát một trăm hai mươi đô la một thùng.

 

Trước những hạn chế đầu tiên của Iran đối với eo biển Hormuz,  ngày 11/03/2026 IEA đã quyết định xả kho mang tính lịch sử, đưa 400 triệu thùng dầu từ các kho dự trữ chiến lược khẩn cấp ra thị trường, với hy vọng giảm bớt hậu quả của cuộc chiến ở Trung Đông. Đây là lần xả kho thứ sáu trong lịch sử IEA và là đợt lớn nhất được thực hiện.

Khi đó, tất cả các thành viên của IEA, trong đó có Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đức, Pháp đã cùng vào cuộc. Hoa Kỳ nắm giữ gần 40% lượng dự trữ dầu toàn cầu thông qua Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR), trong khi châu Âu kết hợp giữa dự trữ quốc gia và lượng dự trữ bắt buộc của ngành công nghiệp.

 

Cho đến cuối tháng 9, các nước thành viên đã dần dần đưa dầu thô và các sản phẩm tinh chế ra thị trường. Đến ngày 05/10, cơ quan này xác nhận đã có 325 triệu thùng được xả, tức hơn 80% mục tiêu ban đầu, còn lại 75 triệu thùng sẽ được triển khai trong những tuần tới để hoàn tất chương trình.

 

Trước đó, ngày 02/10/2026, G7, dưới sự chủ trì của Pháp, đã quyết định đẩy mạnh nỗ lực. G7 cam kết xả ngay thêm 100 triệu thùng dầu thô và dầu diesel trong vòng bốn tháng. Diesel được ưu tiên hàng đầu, với các đợt giao hàng đáng kể dự kiến trong 20 ngày đầu tiên nhằm ổn định nguồn cung.

 

Trong quá khứ, IEA đã mấy lần xả kho dự trữ chiến lược ?

 

Câu trả lời ngắn gọn là: không nhiều. Trong hơn nửa thế kỷ tồn tại, cơ chế này chỉ được kích hoạt gắn với một biến cố lớn.

 

Lần đầu tiên là năm 1991, khi chiến tranh Vùng Vịnh nổ ra. Lần thứ hai là năm 2005, sau khi các cơn bão Katrina và Rita tàn phá hoạt động dầu khí ở Vịnh Mêhi cô. Lần thứ ba là năm 2011, trong cuộc khủng hoảng ở Libya. Hai lần tiếp theo cùng diễn ra năm 2022, sau khi Nga tấn công Ukraina. Lần đầu, vào ngày 01/03/2022 và ngày  01/04, IEA đồng ý thêm một đợt nữa. Tổng hai đợt năm 2022 là 182,7 triệu thùng.

 

Vì sao dầu diesel lại là tâm điểm của căng thẳng ?

 

Đến tháng 10, tình hình dầu thô đã bớt căng. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết lượng dầu qua Hormuz và đường ống Yanbu (qua Ả Rập Xê Út) đã đạt khoảng ba phần tư mức trước chiến tranh. Cái đang thiếu là sản phẩm đã lọc, nhất là diesel.

 

 Châu Âu phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu từ Mỹ cho một phần ba lượng diesel của mình, trong khi các cuộc tấn công của Ukraina vào các nhà máy lọc dầu của Nga đã làm giảm 8% công suất lọc dầu toàn cầu kể từ tháng 01/2026. Tồn kho diesel của châu Âu đang ở mức thấp nhất kể từ năm 2008. Bằng cách tập trung các đợt giao hàng trong vòng 20 ngày sau thỏa thuận của G7, các nước thành viên nhằm nhanh chóng bổ sung lượng tồn kho của ngành công nghiệp và tránh tình trạng thiếu hụt cho vận tải đường bộ cũng như sưởi ấm mùa đông.

 

Diesel là nhiên liệu của xe tải, máy kéo, tàu hàng và hệ thống sưởi mùa đông. Giá diesel tác động thẳng vào giá thực phẩm và hàng tiêu dùng.

 

Theo AIE, Mỹ cung cấp khoảng một nửa lượng diesel châu Âu nhập khẩu trong tháng Tám. Chính quyền Trump gây sức ép để châu Âu xả kho nhanh hơn, và tổng thống Trump nêu khả năng cấm xuất khẩu diesel Mỹ, một động thái có thể đẩy giá toàn cầu lên cao hơn nữa.

 

G7 đã đạt thỏa thuận, theo đó cam kết xả kho, ưu tiên diesel, dồn một phần đáng kể vào hai mươi ngày đầu. Đổi lại, các nước cam kết không cấm xuất khẩu năng lượng cho nhau. Họ cũng đồng ý tăng công suất lọc dầu và giảm chi phí vận chuyển, như phí bảo hiểm tàu chở dầu.

 

Xả kho dự trữ có thực sự làm hạ nhiệt cơ sốt giá ?

 

Phản ứng đầu tiên của thị trường khá mạnh. Các hợp đồng mua dầu diesel trước mắt giảm hơn 4% trong phiên ngày 02/10. Ước tính giá dầu thô giảm khoảng năm đô la một thùng.

 

Nhưng sau đó đà giảm chững lại. Ngày 05/10, dầu Brent vẫn ở khoảng 102 đô la một thùng. Dầu WTI của Mỹ đóng cửa ở khoảng 91 đô la.

 

Các chuyên gia nhìn chung khá dè dặt. Kỹ sư năng lượng Jean-Marc Jancovici của Pháp tính rằng một trăm triệu thùng chỉ bằng ba đến bốn ngày tiêu thụ của các nước G7, nên giá khó thay đổi đáng kể và lâu dài. Goldman Sachs ước tính việc xả kho diesel chiến lược của châu Âu chỉ có thể bù được khoảng một nửa mức tăng giá diesel gần đây, và đó đã là kịch bản lạc quan nhất.

 

Hơn ba trăm triệu thùng đã xả tương đương khoảng mười tám phần trăm tổng dự trữ công và dự trữ doanh nghiệp tính đến tháng Ba. Mà cơ chế này vốn được thiết kế để bảo đảm nguồn cung khi có chiến tranh hay cấm vận, chứ không phải để giữ giá xăng dầu rẻ.

 

Dầu đã xả khỏi kho cuối cùng vẫn phải mua lại. Ngay trong lúc quyết định xả kho, G7 đã yêu cầu AIE báo cáo trong hai mươi ngày về hiệu quả và đưa việc tái tạo kho dự trữ vào chương trình nghị sự. Khi nhiều nước cùng đi mua lại, họ có thể tạo thêm áp lực tăng giá ở chiều ngược lại.

 

Kho dự trữ chiến lược là một công cụ có hiệu quả thật, nhưng có giới hạn. Nó giúp trấn an thị trường và hạ nhiệt những đợt tăng giá cấp tính, nhất là với diesel. Nhưng nó không thể thay thế nguồn cung ổn định, công suất lọc dầu được phục hồi và một eo biển Hormuz thông suốt.

 

Đợt xả kho năm 2026 vừa lớn nhất lịch sử, nhưng vẫn cho thấy giới hạn : quy mô chỉ tương đương vài ngày tiêu thụ, và ngay trong lúc xả kho, các chính phủ đã phải tính chuyện làm đầy lại kho dự trữ chiến lược. Vì vậy theo giới chuyên gia, xả kho chỉ là một phần của gói giải pháp, chứ không giải quyết được nguyên nhân gốc.