The Economist
Nguyễn
Thị Kim Phụng, biên dịch
https://nghiencuuquocte.org/2026/10/05/the-gioi-hom-nay-05-10-2026/
Cuộc bầu cử Tổng thống Brazil bước vào vòng hai sau khi
Flávio Bolsonaro, ứng viên dân túy cánh hữu, bất ngờ giành vị trí dẫn đầu ở
vòng một. Bolsonaro – có cha là cựu tổng thống Jair, người đã bị kết án 27 năm
tù vì âm mưu đảo chính năm 2022 – giành được 47% số phiếu bầu. Đương kim tổng
thống cánh tả, Luiz Inácio Lula da Silva, nhận được 45%. Vòng hai sẽ diễn ra
vào ngày 25/10, và Bolsonaro hiện được xem là ứng viên sáng giá nhất.
Mỹ xác nhận rút các máy bay ném bom B-1 khỏi RAF Fairford, căn cứ
không quân Anh nơi một âm mưu khủng bố đã bị ngăn chặn hồi tuần trước. Cả
Anh và Mỹ đều cho biết họ nghi ngờ Iran có liên quan đến vụ việc này. Năm người
đàn ông Anh đã bị bắt (nhưng hiện đã được tại ngoại). Mỹ từng sử dụng căn cứ
này để tiến hành không kích Iran.
Các quốc gia OPEC+ đồng ý duy trì sản lượng dầu. Tổ chức
này đã nâng hạn ngạch vài lần trong năm nay, dù cuộc chiến ở Iran đã ngăn nguồn
cung gia tăng đáng kể. Giá dầu thô Brent vẫn đang ở mức cao, dao động từ 98 đến
102 USD/thùng trong dịp cuối tuần, do hậu quả của các cuộc tấn công thường
xuyên vào tàu thuyền đi qua Eo biển Hormuz trong những tuần qua.
Chính phủ Yemen phát động một cuộc tấn công quân sự nhằm
giành lại lãnh thổ do lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn chiếm giữ.
Tổng thống Yemen Rashad al-Alimi tuyên bố các lực lượng vũ trang của chính phủ
sẽ tiếp tục chiến dịch “cho đến khi đất nước được giải phóng khỏi nanh vuốt của
phiến quân khủng bố.” Houthi gần đây đã đạt được nhiều bước tiến lớn trong
nước, đánh bom Ả Rập Saudi và làm gián đoạn các nỗ lực vận chuyển dầu qua Biển
Đỏ.
Chỉ số Nikkei 225 của Nhật Bản tăng 2,5%, vượt mốc
70.000 lần đầu tiên kể từ tháng 7. Đà tăng này nối tiếp sự khởi sắc của chứng
khoán Mỹ hồi cuối tuần trước, vốn được thúc đẩy bởi một báo cáo việc làm yếu
ngoài dự kiến. Điều đó đã làm giảm kỳ vọng rằng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ sẽ tăng
lãi suất trong cuộc họp tiếp theo.
Các ứng viên theo chủ nghĩa dân tộc giành được cả ba ghế trong
cuộc bầu cử Tổng thống ba bên của Bosnia-Herzegovina, vốn được thiết kế
để chia sẻ quyền lực giữa các nhóm sắc tộc của quốc gia này. Željka Cvijanović
thuộc Liên minh Dân chủ Xã hội Độc lập thân Nga sẽ là Tổng thống đại diện cho
người Serb, còn Denis Bećirović đại diện cho người Bosniak, và Darijana Filipović
đại diện cho người Croatia. Những người theo chủ nghĩa dân tộc cũng chiếm ưu
thế trong các cuộc bầu cử Hạ viện và Hội đồng Khu vực. Dù vậy, tỷ lệ cử tri đi
bỏ phiếu thấp kỷ lục, chỉ ở mức 41,5%.
Đảng Xanh của Anh và Xứ Wales đã thông qua một đề nghị coi chủ
nghĩa phục quốc Do Thái là một hình thức phân biệt chủng tộc. Hội nghị
thường niên của đảng này đã kêu gọi xóa sổ nhà nước Israel, và người Do Thái ở
Israel có thể sống như những công dân bình đẳng trong một nhà nước Palestine
nếu họ muốn. Lãnh đạo Đảng Xanh Zack Polanski (một người gốc Do Thái) đã vắng
mặt và không tham gia bỏ phiếu. Dù vậy, Israel vẫn cấm ông nhập cảnh vào quốc
gia này.
Con số trong ngày: 265.000, là số lượng sinh viên Trung
Quốc theo học tại các trường đại học Mỹ vào năm 2025, giảm gần một phần ba so
với năm 2019.
TIÊU ĐIỂM
Tầm ảnh hưởng suy yếu của Iran đối với Eo biển Hormuz
Vào Chủ nhật, Chủ tịch Quốc hội Iran tuyên bố Eo biển Hormuz sẽ
tiếp tục bị phong tỏa cho đến khi Mỹ chấp nhận các điều khoản thỏa thuận do
Iran đưa ra. Tuy nhiên, phía Mỹ vẫn một mực khẳng định eo biển này đã được mở
lại. Thực tế lại phức tạp hơn thế. Quyền kiểm soát của Iran đã suy giảm: Các
quốc gia Vùng Vịnh đã xuất khẩu 17 triệu thùng dầu và các sản phẩm tinh chế mỗi
ngày trong tháng 9, gần bằng với mức trước chiến tranh. Nhưng các cuộc tấn công
vào tàu thuyền vẫn tiếp diễn và các loại hàng hóa, từ khí tự nhiên hóa lỏng đến
phân bón, vẫn đang bị mắc kẹt.
Mỹ đang điều động tàu sân bay thứ ba đến Vùng Vịnh. Các quan chức
Iran lo ngại rằng Donald Trump sẽ ra lệnh tiến hành các cuộc không kích mới sau
cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Dù vậy, ở thời điểm hiện tại, ông dường
như hài lòng với việc duy trì cuộc phong tỏa trên biển nhằm bóp nghẹt nền kinh
tế Iran. Chế độ Cộng hòa Hồi giáo đã không xuất khẩu được một giọt dầu nào qua
các tàu chở dầu trong tháng 9. Lạm phát đang ở mức gần 90%. Chính quyền Iran
không thể chịu đựng tình trạng hiện tại mãi mãi – nhưng lại cương quyết không
nhượng bộ các yêu cầu của mình. Thế bế tắc vẫn tiếp diễn.
Cuộc chiến chống lạm phát của Thổ Nhĩ Kỳ
Thổ Nhĩ Kỳ dự kiến công bố số liệu lạm phát tháng 9 vào hôm nay.
Giá năng lượng tăng vọt đang gây tổn hại nặng nề cho nền kinh tế nước này. Từ
đầu năm đến nay, nước này đã hai lần nâng dự báo lạm phát cho năm 2026, lên mức
28%. “Mục tiêu tạm thời” của ngân hàng trung ương là 24%. Bộ trưởng Tài chính
Thổ Nhĩ Kỳ Mehmet Şimşek ước tính rằng tỷ lệ lạm phát hàng năm – hiện ở mức
trên 30% – sẽ thấp hơn 7 điểm phần trăm nếu Mỹ không gây chiến với Iran.
Thổ Nhĩ Kỳ rất dễ bị tổn thương trước tình trạng giá dầu và khí
đốt tự nhiên leo thang. Dữ liệu từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho thấy nước này
phải phụ thuộc vào nhập khẩu để đáp ứng 72% nhu cầu năng lượng trong năm 2025.
Nếu các quốc gia G7 tiến hành kế hoạch xả kho lên tới 100 triệu thùng từ nguồn
dự trữ dầu thô và dầu diesel của họ, đà tăng giá có thể sẽ dịu lại. Dù vậy, các
tài xế Thổ Nhĩ Kỳ có thể vẫn chưa cảm thấy dễ thở hơn trong tương lai gần. Một
chương trình thuế của chính phủ – thứ giúp bảo vệ họ khỏi sự leo thang của giá
nhiên liệu – đã chính thức kết thúc vào tuần trước.
Ấn Độ và Canada hàn gắn quan hệ
Khi Bộ trưởng Thương mại hai nước Ấn Độ và Canada gặp nhau hồi
tháng trước, họ đã nhất trí “đẩy nhanh đàm phán” để đạt được một hiệp định đối
tác kinh tế đầy tham vọng. Hôm nay, vòng đàm phán thứ năm sẽ bắt đầu. Hai bên
vốn có quan hệ khá bền chặt: Canada có cộng đồng người gốc Ấn đông đảo và 31%
du học sinh tại nước này là người Ấn Độ. Sau khi chịu thiệt hại do thuế quan
của Mỹ – đối tác thương mại lớn nhất của họ, Canada mong muốn đa dạng hóa các
mối quan hệ. Hồi tháng 6 năm ngoái, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Thủ tướng
Canada Mark Carney đã cam kết thực hiện các bước đi “cân nhắc và mang tính xây
dựng” nhằm thắt chặt quan hệ.
Nhưng quan hệ này từng trải qua nhiều căng thẳng. Vào năm 2023,
khi Hardeep Singh Nijjar, một nhà hoạt động người Sikh gốc Canada, bị bắn chết,
Canada đã cáo buộc các điệp viên Ấn Độ có dính líu – một lời buộc tội mà Ấn Độ
đã kịch liệt bác bỏ. Cả hai nước đều rút các nhà ngoại giao của mình về nước;
Ấn Độ tạm thời đình chỉ cấp thị thực cho người Canada và các cuộc đàm phán
thương mại bị đình trệ. Tình hình hiện đã được cải thiện. Canada sẽ cử 300 đại
biểu doanh nghiệp đến Ấn Độ trong tháng này.
New York đối đầu với các ông lớn công nghệ
Hôm nay, các nhà lập pháp của Thành phố New York sẽ chất vấn các
công ty trí tuệ nhân tạo trong lúc họ xem xét các quy tắc an toàn khắt khe hơn
cho công nghệ này. Các phiên điều trần sẽ yêu cầu mọi nhà phát triển AI lớn
phải cung cấp lời khai công khai sau khi tuyên thệ. SpaceXAI của Elon Musk đã
bị gửi trát hầu tòa sau khi phớt lờ một lệnh triệu tập. Hội đồng Thành phố New
York đang phản ứng trước một số lo ngại về an ninh gần đây, bao gồm cả vụ một
hệ thống AI xâm nhập vào mạng lưới chính phủ Australia.
Một vài đề xuất của thành phố có thể sẽ tạo ra những tiền lệ ở Mỹ.
Theo một dự luật được đề xuất, các cá nhân có quyền kiện các công ty AI nếu họ
phải chịu tổn hại từ một mô hình bị bẻ khóa hoặc bị xâm phạm. Hội đồng gồm 51
thành viên này cũng có thể thông qua đạo luật “công tắc khẩn cấp” (kill-switch)
đầu tiên trên thế giới, yêu cầu các công ty phải cài đặt các bộ điều khiển khẩn
cấp thủ công để vô hiệu hóa các mô hình vượt tầm kiểm soát. Thành phố này từng
có những hành động cứng rắn đối với AI trước đây: họ đã hạn chế việc sử dụng
công nghệ này trong trường học. Các biện pháp mới, nếu được thông qua, sẽ là sự
can thiệp quyết liệt nhất của thành phố cho đến nay.
Giải thưởng Nobel cho thấy dấu hiệu tuổi tác
Hôm nay, Giải Nobel khoa học đầu tiên của năm nay, thuộc lĩnh vực
sinh lý học hoặc y học, sẽ được trao. Tiếp theo là giải Vật lý vào thứ Ba và
Hóa học vào thứ Tư. Thứ Năm và thứ Sáu sẽ dành cho các giải thưởng về Văn học
và Hòa bình. Cuối cùng, vào thứ Hai tuần sau, Giải thưởng của Ngân hàng Trung
ương Thụy Điển về Khoa học Kinh tế, hay còn được gọi thân mật là Giải Nobel
kinh tế, sẽ được công bố. Những người chiến thắng chỉ biết mình đoạt giải vào
cùng ngày với công chúng.
Một số nhà khoa học cho rằng các quy tắc trao giải trong lĩnh vực
của họ đã lỗi thời. Một Giải Nobel không được chia sẻ cho quá ba người, dù ngày
nay người ta cần đến những đội ngũ khổng lồ để đạt được những bước đột phá
trong các lĩnh vực như vật lý cơ bản. Giải Nobel cũng không thể được truy tặng,
vì vậy giải thưởng này không ghi nhận những khám phá mà tầm quan trọng của
chúng chỉ trở nên rõ ràng sau khi các tác giả đã qua đời. Tuy nhiên, các quy
tắc này không phải là bất di bất dịch. Di chúc của Alfred Nobel ghi rằng các
giải thưởng nên vinh danh công trình của năm trước đó, nhưng những người trao
giải đã phớt lờ quy định này suốt hàng chục năm qua.
No comments:
Post a Comment