TỪ NHÀ TÙ NHỎ ĐẾN NỖI SỢ KHÔNG BIÊN GIỚI (Trần Hùng / Báo Tiếng Dân)

Từ nhà tù nhỏ đến nỗi sợ không biên giới

Trần Hùng

03/10/2026

https://baotiengdan.com/2026/10/03/tu-nha-tu-nho-den-noi-so-khong-bien-gioi/

Trong bức thư “Chào Huy Đức, anh thấy gì khi từ nhà tù nhỏ ra nhà tù lớn?” có lời chào chua chát: “Mừng bạn tù chuyển trại!”. Đằng sau câu ấy là niềm vui thật sự, nhưng niềm vui không xóa được câu hỏi: Khi cửa nhà giam mở ra, phạm vi kiểm soát của chính quyền đã thật sự khép lại chưa? [1]

Cánh cửa mở, quyền lên tiếng có mở theo?

Với nhà báo từng bị tù đầy, một bữa cơm gặp lại gia đình cũng có thể là sự hồi sinh. Nhưng tự do thân thể chưa tự động đem lại tự do thực chất: Quyền viết, phát biểu, đi lại và làm việc mà không phải tính trước cái giá của một câu nói.

Kiểm soát có thể tiếp tục mà không cần công an thẩm vấn. Ký ức về bản án khiến người viết tự xóa một đoạn văn; nỗi lo cho gia đình khiến họ thôi trả lời truyền thông; nguy cơ bị bắt lại khiến họ tránh sinh hoạt công cộng. Khi ấy, cánh cửa đã mở nhưng sức ép vẫn còn.

Người im lặng vì muốn nghỉ ngơi đang thực hiện quyền lựa chọn. Người im lặng vì sợ trừng phạt đang bị tước bớt quyền ấy. Không thể đòi người vừa ra tù lập tức chứng minh lòng can đảm. Phải hỏi chính quyền: Vì sao công dân cần can đảm đến thế chỉ để thực hiện một quyền bình thường?

Bởi vậy, số người được phóng thích chưa đủ chứng minh sự cởi mở. Cần nhìn nhận tiếp: Họ có được an toàn không, có tiếp tục bị bắt vì lên tiếng không, những điều luật trừng phạt những người diễn đạt ôn hòa có được sửa đổi không? Một cuộc trở về đáng mừng vẫn có thể diễn ra trong khi cơ chế tạo ra tù nhân lương tâm còn nguyên.

Khi nỗi sợ hãi ra tận nước ngoài

Theo Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc (OHCHR), đàn áp xuyên quốc gia xảy ra khi nhà nước, kể cả thông qua trung gian, vượt biên giới để bịt miệng, đe dọa hoặc gây hại cho người sống ở nước ngoài. Phương thức gồm gây sức ép lên thân nhân, giám sát và sách nhiễu trên mạng, lạm dụng thủ tục di trú hay dẫn độ; nghiêm trọng hơn là bắt cóc, giam giữ tùy tiện, tra tấn và cưỡng bức mất tích [2].

Khi gây sức ép lên người thân, quyền lực dùng tình thương làm điểm tựa cưỡng ép. Người ở nước ngoài phải cân nhắc: Bài viết của mình liệu có khiến cha mẹ, vợ chồng hay con cái ở quê nhà sẽ phải trả giá gì? Biên giới tạo khoảng cách địa lý nhưng chưa cắt được sợi dây đe dọa.

Chứng cứ và trách nhiệm

Vụ Trịnh Xuân Thanh đã vượt khỏi mức nghi án. Thông cáo của Kammergericht Berlin ngày 30/1/2023 ghi nhận, tòa tuyên năm năm tù đối với một người tham gia vụ bắt cóc ông Thanh. Theo những tình tiết được tòa xác định, ông Thanh bị cưỡng ép lên xe tại Berlin ngày 23/7/2017 trong một hoạt động của đặc vụ Việt Nam, rồi được tuồn vào Đại sứ quán Việt Nam [3].

Trường hợp Y Quynh Bđăp bị bắt cóc, khác về phương thức. Theo thông cáo của Liên Hiệp Quốc tháng 12/2025, người hoạt động nhân quyền Tây Nguyên đã được Cao ủy Liên Hiệp Quốc về người tị nạn (UNHCR) công nhận quy chế tị nạn, bị Thái Lan dẫn độ đưa về Việt Nam ngày 28/11/2025. Các chuyên gia lên án việc chuyển giao, vì cho rằng nó vi phạm nghĩa vụ không trao trả người vào nguy cơ tra tấn hoặc tổn hại nghiêm trọng; đồng thời nêu quan ngại về tính công bằng của vụ án khủng bố mà ông bị kết án vắng mặt [4].

Vụ mới đây nhất đưa khủng bố xuyên quốc gia trở lại tâm điểm. Bộ Công an công bố đang giam giữ Nguyễn Đức Thuận, Hồ Phạm Hiệp Huy và Thái Công Trường Sơn, cáo buộc họ nhập cảnh trái phép từ Campuchia. Đảng Việt Tân bác bỏ tường thuật ấy, cho biết hai thành viên công dân Na Uy và công dân Úc, bị bắt cóc tại Campuchia ngày 18/9/2026 rồi cưỡng ép đưa về Việt Nam [5].

ABC Úc ghi nhận, hai người sang Phnom Penh ngày 15/9, liên lạc với gia đình đến sáng 18/9 đã không lên chuyến bay trở lại Bangkok hôm sau. Đằng sau thông cáo an ninh là người vợ chờ chồng ở sân bay và nỗi lo về ông Thuận, người cần insulin hằng ngày. Việc tiếp cận lãnh sự, luật sư và chăm sóc y tế không thể chờ tranh cãi kết thúc [5].

AP và South China Morning Post dẫn lời ông Phil Robertson, Giám đốc Asia Human Rights & Labour Advocates, chỉ trích vụ việc; ABC ghi nhận, Việt Tân gọi đây là đàn áp xuyên quốc gia. Báo chí đang đưa tin về cáo buộc và phản ứng nhân quyền tất cả đang chờ xác minh một vụ bắt cóc? [5]

Nhưng các tường thuật đối nghịch sẽ đòi hỏi chứng cứ: Những nạn nhân bị bắt ở đâu, bằng cách nào, có thủ tục chuyển giao hay không? Những “lời nhận tội” do công an Hà Nội đang giữ người công bố không thể thay thế việc điều tra độc lập. Bài của luật sư Đặng Đình Mạnh đặt nghi vấn ấy vào yêu cầu minh bạch [5].

Nếu cáo buộc bắt cóc được chứng minh, câu hỏi sẽ quay lại với bên Việt Nam xưa nay vẫn gán nhãn “khủng bố” cho Việt Tân. Đây không phải là lần đầu tiên nhà cầm quyền dùng cưỡng ép để gieo rắc nỗi sợ hãi ngoài biên giới. “Chống khủng bố” không thể là giấy phép để bắt cóc. Dù bị cáo buộc tội gì, mọi người vẫn phải được bảo vệ trước những vụ bắt cóc thực sự và những ngược đãi được báo đài quốc tế cập nhật.

Quê hương có phải một phần thưởng?

Đe dọa có thể nằm ở nguy cơ bị ép trở về, cũng có thể nằm ở việc bị ngăn trở về: Không được thăm cha mẹ, dự tang lễ hay gặp lại nơi sinh ra. Điều 12(4) Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị bảo vệ quyền vào nước mình trước sự tước đoạt tùy tiện [6].

Nghị quyết 23 về người Việt Nam ở nước ngoài vừa nhấn mạnh ‘lắng nghe ý kiến khác biệt’, vừa yêu cầu phản bác những quan điểm bị coi là sai trái, thù địch. Điều phải giám sát là cách thực hiện: Ai phân định phản biện với “chống phá”, theo tiêu chí nào, và người bị quy kết có quyền tự bảo vệ ra sao?

Nếu lời mời hòa hợp đi kèm yêu cầu từ bỏ quyền phê phán, người được mời phải đánh đổi phẩm giá công dân. Muốn quy tụ người Việt, hãy bảo đảm bất đồng ôn hòa không khiến ai mất an toàn. Không thể huy động trí tuệ bằng cách buộc trí tuệ chỉ nói điều vừa tai.

Cái giá đối ngoại

Khi cưỡng ép vượt biên giới, vấn đề đồng thời liên quan đến chủ quyền và pháp luật nước sở tại. Quốc tịch của người bị nhắm tới không trao cho một chính quyền quyền hành động trên lãnh thổ nước khác.

Ngày 22/9/2017, Bộ Ngoại giao Đức tuyên bố vụ bắt cóc Trịnh Xuân Thanh vi phạm pháp luật Đức và luật quốc tế, thông báo tạm đình chỉ quan hệ đối tác chiến lược với Việt Nam và áp dụng thêm biện pháp đối với nhân viên Đại sứ quán Việt Nam [3]. Một hoạt động phô diễn sức mạnh an ninh có thể làm tổn hại lòng tin mà ngoại giao phải xây dựng nhiều năm.

Điều trớ trêu là, giữa lúc ông Tô Lâm công du “con thoi” để quảng bá hình ảnh Việt Nam như một đối tác đáng tin cậy, cáo buộc bắt cóc tại Campuchia lại đưa Hà Nội lên mặt báo quốc tế theo hướng bất lợi. AP của Mỹ, The Diplomat, South China Morning Post và ABC Úc đã đưa tin về vụ bê bối cùng những phản ứng từ các tổ chức nhân quyền [5].

Ngoại giao cố xây dựng lòng tin, nhưng cách hành xử của bộ máy an ninh lại khiến lòng tin ấy bị chất vấn trên mọi châu lục. Nếu cáo buộc được chứng minh, đây sẽ là một thất bại lớn về đối ngoại của Tô Lâm. Những chuyến công du không thể bù đắp tổn hại do vi phạm chủ quyền nước khác và đe dọa người bất đồng chính kiến.

Nước sở tại cũng không thể coi đe dọa người lưu vong chỉ là chuyện nội bộ của cộng đồng nhập cư. Thượng viện Úc đã mở cuộc điều tra về đàn áp xuyên quốc gia và can thiệp nước ngoài, nhận hồ sơ đến ngày 19/10/2026 [7]. Đây là kênh xem xét chứng cứ, chưa phải kết luận về trách nhiệm của một quốc gia cụ thể.

Cơ hội ấy cần được sử dụng bằng hồ sơ và lời chứng kiểm tra được. Nhà chức trách phải điều tra và bảo vệ; cộng đồng người Việt cũng nên tránh việc biến cảnh giác thành chụp mũ lẫn nhau.

Một chính quyền muốn được nhìn nhận là tiến bộ phải làm nhiều hơn mở cửa trại giam: Bảo đảm người trong nước có thể lên tiếng, người ở nước ngoài sống an toàn, thân nhân không bị biến thành công cụ để chính quyền gây sức ép.

Tự do phải đi cùng người trở về nhà, theo người cầm bút và bảo vệ người sống xa quê. Nếu quyền lực vượt biên giới để gieo sợ hãi, trách nhiệm bảo vệ con người cũng phải vượt qua sự thờ ơ giữa các quốc gia.

__________

Chú thích:

1. Tà Ru – Những Ánh Sao Đêm: “Chào Huy Đức: Anh thấy gì khi từ nhà tù nhỏ ra nhà tù lớn?”, Tiếng Dân, 30/9/2026.

2. OHCHR, “Transnational repression: Mapping Trends and Improving Responses”, 4/12/2025.

3. Hồ sơ Đức: Kammergericht Berlin, thông cáo 6/2023, 30/1/2023; Bộ Ngoại giao Đức, tuyên bố, 22/9/2017.

4. OHCHR, “UN experts alarmed by Y Quynh Bdăp’s extradition by Thailand to Viet Nam”, 12/2025, bản lưu ecoi.net.

5. Hồ sơ Campuchia, 29/9/2026: ABC Úc; AP; SCMP; The Diplomat

6. Liên Hiệp Quốc, Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị, Điều 12.

7. Thượng viện Úc, “Transnational repression and foreign interference”, nhận hồ sơ đến 19/10