Mỹ
trở lại Đông Nam Á: ASEAN và Việt Nam có giữ được cân bằng an ninh với Trung Quốc?
Thu Hằng - RFI
Đăng ngày: 05/01/2026 - 10:56
Tháng 10/2025, tổng thống Mỹ Donald Trump đến Kuala Lumpur, Malaysia, họp
thượng đỉnh với các nước ASEAN nhằm trấn an đồng minh, đối tác. Hoa Kỳ đã ký
nhiều thỏa thuận, cam kết liên quan đến an ninh với Việt Nam, Malaysia,
Philippines, Cam Bốt. Liệu Đông Nam Á lại trở thành tâm điểm trong chính sách đối
ngoại của Mỹ năm 2026 ?
HÌNH :
Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp thủ tướng Việt Nam Phạm Minh
Chính bên lề thượng đỉnh ASEAN mở rộng tại Kuala Lumpur, Malaysia, ngày
26/10/2025. AP - Vincent Thian
Tại
sao Washington lại tái khẳng định hiện diện mạnh mẽ hơn ở Đông Nam Á, đặc biệt
là ở Biển Đông, trong thời điểm này ? Liệu những cam kết như vậy có lợi cho Việt
Nam không ? RFI Tiếng Việt phỏng vấn nhà nghiên cứu địa-chính trị Laurent
Gédéon, tại Viện Đông Á (Institut d’Asie orientale), Trường Sư phạm Lyon (ENS
Lyon), Pháp.
RFI
: Việc Hoa Kỳ trở lại hội nghị thượng đỉnh châu Á gửi đi một tín hiệu
chính trị mạnh mẽ. Washington thực sự đang tìm kiếm điều gì thông qua việc tái
khẳng định sự hiện diện của họ ở Đông Nam Á này ?
Laurent
Gédéon : Đúng
là Pete Hegseth đã đến Kuala Lumpur ngày 30/10/2025 để tham dự cuộc họp của các
bộ trưởng Quốc Phòng ASEAN mở rộng. Có thể thấy rõ Mỹ muốn tận dụng cơ hội này
để tái khởi động mối quan hệ với ba kiểu quốc gia : Trung Quốc ; các nước trong
khu vực có quan hệ tốt nhưng không mang tính chiến lược ; các nước có mối liên
hệ chặt chẽ với Mỹ về quốc phòng.
Ông
Hegseth đã gặp bộ trưởng Quốc Phòng Trung Quốc Đổng Quân để thảo luận về việc nối
lại các cuộc trao đổi quân sự trực tiếp giữa Washington và Bắc Kinh, nhưng cũng
chia sẻ những lo ngại của Mỹ về hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông và xung
quanh Đài Loan. Thông qua cuộc gặp với người đồng cấp Trung Quốc, bộ trưởng Chiến
Tranh Mỹ muốn tái khẳng định cam kết của Washington về hai vấn đề này. Rất có
thể là việc tỏ thái độ kiên quyết đó chủ yếu nhằm mục đích trấn an các bên khác
tham dự hội cấp cao về quyết tâm của Washington.
Ngoài
ra, ông Hegseth cũng đã tận dụng cơ hội đó để ký nhiều thỏa thuận quân sự với
ba quốc gia trong khu vực. Trước tiên là với Philippines, ông Hegseth gặp bộ
trưởng Quốc Phòng Philippines và tuyên bố thành lập Lực lượng Đặc nhiệm
Philippines (Task Force-Philippines). Đây là một sáng kiến chung nhằm cải thiện
sự hợp tác và khả năng tương tác giữa Mỹ và Philippines trong trường hợp khẩn cấp
ở Biển Đông và các khu vực khác.
Đọc
thêm :
Mỹ và Malaysia củng cố hợp tác quốc phòng ở Biển Đông để đối
phó với "chiến thuật vùng xám"
Với
Malaysia, ông Hegseth đã họp với bộ trưởng Quốc Phòng Mohamed Khaled Nordin.
Hai bên đã ký một bản ghi nhớ về hợp tác quốc phòng, công bố gia hạn thỏa thuận
chung về mua sắm thiết bị quân sự và hỗ trợ nhau. Và cuối cùng, với Cam Bốt,
ông và người đồng cấp Cam Bốt đã tuyên bố nối lại cuộc tập trận chung thường
niên, vốn bị đình chỉ từ năm 2017. Hai bên cũng đề cập đến khả năng một tàu chiến
của Mỹ đến thăm Căn cứ Hải quân Ream ở Cam Bốt. Căn cứ này được Trung Quốc hỗ
trợ hiện đại hóa và lực lượng Trung Quốc được hưởng quyền tiếp cận đặc biệt.
Tất
cả những yếu tố này, bao gồm cả cuộc gặp với bộ trưởng Quốc Phòng Việt Nam, đều
thể hiện rõ mong muốn tái đầu tư của Mỹ vào khu vực và, thông qua các thỏa thuận
này, mong muốn tích hợp một số nước trong khu vực vào một cấu trúc an ninh
trong tương lai mà phần nào có thể nhắm đến Trung Quốc.
*
RFI : “Nước
Mỹ trên hết không có nghĩa là Nước Mỹ đơn độc”. Ông Hegseth tái khẳng định cam
kết của Hoa Kỳ đối với khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương. Điều này đã được thể hiện
qua quan hệ đối tác an ninh giữa Mỹ với Malaysia và với Philippines, như ông đã
giải thích. Liệu sự trở lại ấn tượng như vậy có thuyết phục được các nước ASEAN
và có lợi cho họ không, khi mà những nước này không hề nhắc đích danh Bắc Kinh
trong những lời chỉ trích về hành động gây bất ổn của Trung Quốc ?
Laurent
Gédéon : Đúng
vậy, không gian hàng hải đã được nhấn mạnh thành trọng tâm bởi vì trong tuyên bố
ngày 01/11/2025, ông Hegseth nói :
Chúng
tôi đang thực hiện nguyên tắc “Nước Mỹ trên hết”. Nhưng “Nước Mỹ trên hết”
không có nghĩa là chỉ riêng nước Mỹ. Nó có nghĩa là cùng với các đồng minh và đối
tác của chúng tôi, những bên có khả năng duy trì an ninh, ổn định, tự do hàng hải
và cuối cùng là hòa bình.
Mặc
dù các nước ASEAN không nêu đích danh Trung Quốc, nhưng Bắc Kinh đã được bộ trưởng
Chiến Tranh Mỹ nhắc đến rất nhiều. Ví dụ, trong cuộc họp không chính thức, ông
Hegseth đã cảnh báo các bộ trưởng Quốc Phòng ASEAN về mối đe dọa mà Trung Quốc
gây ra cho chủ quyền của nước họ. Ông nói :
Hành
động của Trung Quốc là một lời cảnh tỉnh... Các hành động khiêu khích của
Trung Quốc cũng thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với đất nước của quý vị, thách
thức và đe dọa chủ quyền lãnh thổ của đất nước quý vị.
Ông
Hegseth tái khẳng định cam kết của Hoa Kỳ trong việc duy trì một khu vực Ấn Độ-Thái
Bình Dương an toàn và ổn định. Ông cũng cổ vũ sự hợp tác giữa Mỹ và ASEAN để
phát triển nhận thức tình hình hàng hải chung, đặc biệt là ở Biển Đông. Đây là
điểm quan trọng. Thêm vào đó, ngày 09/09, bộ trưởng Quốc Phòng Mỹ đã nói với
người đồng cấp Trung Quốc Đổng Quân rằng Mỹ có những lợi ích sống còn ở khu vực
châu Á-Thái Bình Dương, mà Washington coi là một khu vực hoạt động ưu tiên, và
Mỹ sẽ kiên quyết bảo vệ những lợi ích đó.
Tuy
nhiên, có thể nhận thấy cho dù Mỹ thể hiện quyết đoán, có lập trường vững chắc
như vậy, các quốc gia trong khu vực vẫn còn khá lưỡng lự về mức độ cam kết của
Washington đối với các vấn đề như Biển Đông và Đài Loan. Thái độ lưỡng lự này
được thôi thúc bởi điều được gọi là “sự mơ hồ chiến lược” của
Mỹ, khi Washington không nêu rõ là sẽ tham gia hay không, hoặc là họ sẽ tham
gia như thế nào vào một cuộc xung đột công khai với Trung Quốc.
*
RFI
: Sự trở lại của Mỹ, hay nói đúng hơn là sự tăng cường cam kết của Mỹ đối
với khu vực có thể sẽ mang lại lợi ích như thế nào cho Việt Nam ?
Laurent
Gédéon : Tôi
nghĩ rằng bất kỳ sự tái đầu tư nào của Mỹ vào khu vực, nếu không dẫn đến xung đột
trực tiếp với Trung Quốc, đều chỉ có lợi cho Việt Nam, vì nó củng cố cán cân
chiến lược khu vực và giảm bớt quan hệ bất đối xứng với Trung Quốc, ngay cả khi
không có thỏa thuận quân sự chính thức giữa Hà Nội và Washington.
Đọc
thêm :
Biển Đông, Trung Quốc : Việt Nam cần đề phòng khả năng Trump
"rũ áo" như với Ukraina?
Do
đó, chắc chắn rằng lập trường kiên quyết của ông Hegseth, đặc biệt là về Biển
Đông, chỉ có thể được Hà Nội hoan nghênh vì nó phù hợp với các tuyên bố và yêu
cầu của Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn tồn đọng một sự bất trắc chiến lược, đặc biệt
là về ý muốn thực sự của Mỹ trong việc ngăn chặn chủ nghĩa bành trướng của
Trung Quốc bằng vũ lực nếu tình hình đòi hỏi.
Điểm
bất trắc thứ hai liên quan đến kết quả của một cuộc đối đầu tiềm tàng giữa
Trung Quốc và Mỹ. Các kịch bản được thảo ra cho kết quả khác nhau, và không phải
tất cả đều cho rằng lực lượng Mỹ thắng quân đội Trung Quốc. Do đó, tôi tin rằng
những điểm không chắc chắn này sẽ khiến Việt Nam tiếp tục thận trọng trong lập
trường ngoại giao, ưu tiên giữ trung lập giữa Washington và Bắc Kinh để bảo vệ
tương lai của mình.
*
RFI : Thỏa
thuận được gọi là “Thỏa thuận hòa bình” giữa Thái Lan và Cam Bốt được ký kết dưới
sự bảo trợ của tổng thống Mỹ Donald Trump. Sự kiện này cho thấy mức độ ảnh hưởng
của Hoa Kỳ tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Nhưng liệu kiểu ảnh hưởng đó, dưới
sự đe dọa về hậu quả kinh tế, có bền vững hay không ?
Laurent
Gédéon : Chính
sách của chính quyền Trump nhìn chung được coi là tương đối khó đoán, điều này
làm suy yếu niềm tin vào tính ổn định chiến lược của Hoa Kỳ. Về thỏa thuận do
Donald Trump, thủ tướng Thái Lan và thủ tướng Cam Bốt cùng ký, mặc dù được mô tả
là một “thỏa thuận hòa bình”, nhưng nó giống với một thỏa thuận ngừng bắn hơn,
bởi vì không giải quyết được vấn đề cốt lõi, liên quan đến tranh chấp biên giới
giữa hai nước.
Đọc
thêm :
Chính sách thuế của Trump cản trở chiến lược « xoay trục sang
châu Á » của Mỹ
Đúng
là Donald Trump tự nhận là đóng vai trò quan trọng trong quá trình này, nhất là
bằng cách đe dọa đình chỉ các cuộc đàm phán thương mại với cả hai nước và tăng
thuế quan. Điều này diễn ra trong bối cảnh Cam Bốt lúc đó chịu mức thuế 49% và
Thái Lan 36%. Rõ ràng là áp lực của Mỹ đã thúc đẩy cả hai bên tạm ngừng giao
tranh nhưng không chấm dứt được xung đột. Hơn nữa, hai quốc gia khác cũng đóng
vai trò quan trọng trong việc giải quyết tạm thời tranh chấp : Malaysia, quốc
gia giữ chức chủ tịch ASEAN năm 2025, và Trung Quốc. Cả Kuala Lumpur và Bắc
Kinh đều gây áp lực để ngăn chặn xung đột leo thang, bởi vì sẽ đi ngược lại lợi
ích của họ.
Do
đó, sáng kiến của Mỹ quan trọng
nhưng cần được xem xét dưới góc độ hai hạn chế sau đây : Thứ nhất, đây không phải
là một giải pháp dứt điểm cho xung đột, mà chỉ là một thỏa thuận ngừng bắn ; Thứ
hai, điều đó chỉ có thể thực hiện được nhờ hành động phối hợp, dù kín đáo, của
hai quốc gia khác. Và đó chính là cách mà các nước trong khu vực nhìn nhận và
phân tích.
*
RFI
: Philippines giữ chức chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2026. Manila có lập
trường cứng rắn đối với Trung Quốc, cùng với cam kết của Mỹ, về vấn đề Biển
Đông. Chúng ta có thể kỳ vọng những diễn biến nào trong năm 2026 ?
Laurent
Gédéon : Đúng
là rất khó để dự đoán tương lai. Nhưng những yếu tố hiện có cho thấy
Philippines, quốc gia đã xích lại gần hơn đáng kể với Mỹ kể từ khi ông
Ferdinand Marcos Jr. lên nắm quyền vào năm 2022, có thể sẽ tìm cách thúc đẩy một
động thái cứng rắn hơn, hoặc thậm chí là cưỡng chế, đối với Trung Quốc.
Ví
dụ, Philippines có thể sẽ cố gắng khôi phục việc xây dựng Bộ Quy tắc Ứng xử
(COC) ở Biển Đông. Dự án này có từ năm 2002 nhưng chưa bao giờ thành hiện thực,
chủ yếu là do Trung Quốc thiếu hành động. Chính quyền Manila cũng có thể cố gắng
đạt được sự lên án rõ ràng đối với các hành động của Trung Quốc ở Biển Đông, điều
mà ASEAN chưa từng làm cho đến nay. Tuy nhiên, Philippines sẽ phải tính đến việc
các nước thành viên ASEAN có mức độ quan hệ khác nhau với Trung Quốc, điển hình
như các nước Cam Bốt, Thái Lan và Miến Điện sẽ cố gắng làm giảm nhẹ bất kỳ sáng
kiến nào
của nước chủ tịch ASEAN mà họ coi là không thân thiện, hoặc quá không thân thiện
với Trung Quốc.
Đọc
thêm :
Philippines-Mỹ-Nhật diễn tập tại Biển Đông, Trung Quốc kêu gọi
Manila ngừng khiêu khích
Một
điểm đáng chú ý khác, có thể sẽ được quan tâm trong năm 2026, liên quan đến Đài
Loan và khả năng Trung Quốc tiến hành hành động quân sự nhắm đến hòn đảo. Nếu kịch
bản này xảy ra và Mỹ can thiệp, Philippines sẽ ở tuyến đầu, thậm chí có thể là
một bên tham chiến. Trong giả thuyết này, câu hỏi đặt ra là về khả năng hành động
và mức độ chủ động của Philippines trong ASEAN, bởi vì Philippines vừa là một
bên tham gia xung đột vừa giữ chức chủ tịch ASEAN. Do đó, năm 2026 chắc chắn sẽ
có rất nhiều biến động và cần được theo dõi sát sao.
*
RFI
Tiếng Việt xin chân thành cảm ơn nhà nghiên cứu Laurent Gédéon, giảng viên Trường
Sư phạm Lyon.
-----------------------------
Các
nội dung liên quan
Khai
mạc thượng đỉnh ASEAN 2025 mọi chú ý hướng về tổng thống Hoa Kỳ
ASEAN
và Mỹ ra tuyên bố chung về việc duy trì hòa bình, ổn định và thịnh vượng trong
khu vực
Các
nước Đông Nam Á "ngư ông đắc lợi" trong cuộc đọ sức Mỹ - Trung ?
No comments:
Post a Comment