Lối
sống hiện đại ảnh hưởng đến giấc ngủ của con người như thế nào ?
Chi
Phương - RFI
Đăng
ngày: 07/11/2026 - 09:09
Con
người dành gần một phần ba cuộc đời để ngủ. Hành động tưởng chừng như thư giãn
này đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động bình thường của nhiều chức năng
sinh học : sự phát triển, trí nhớ và khả năng học tập, quá trình trao đổi chất,
hệ miễn dịch,… Thế nhưng, lối sống của xã hội hiện đại tác động không nhỏ đến
giấc ngủ, như màn hình ánh sáng xanh từ các thiết bị kỹ điện tử, sử dụng những
thực phẩm không lành mạnh...
Các
chứng rối loạn giấc ngủ khác nhau đang ảnh hưởng đến khoảng 10 % dân số toàn cầu
(15% tại những nước phát triển). Tình trạng này dẫn đến những câu hỏi xoay
quanh hậu quả của các rối loạn đó đối với sức khỏe cộng đồng nói chung. Nhiều
nghiên cứu đã được thực hiện chỉ ra mối liên hệ giữa các chứng rối loạn giấc ngủ,
dẫn đến các bệnh lý khác nhau.
Lối
sống của xã hội hiện đại được cho là một trong những nguyên nhân, khiến thời
gian ngủ trung bình của con người suy giảm 1,5 tiếng so với cách đây 50 năm. Về
chủ đề này RFI Việt ngữ đã phỏng vấn Jonathan
Taieb,
bác sĩ chuyên điều trị về giấc ngủ, tại bênh viện Hotel Dieu AP-HP ở Paris và
nhà sáng lập, giám đốc điều hành Viện Y học Giấc ngủ tại Pháp.
***
RFI
: Một trong những tác nhân hàng đầu tác động đến giấc ngủ thường được đề cập đến
là ánh sáng xanh, chủ yếu từ màn hình máy tính, điện thoại và các thiết bị điện
từ. Liệu bác sĩ có thể lý giải tại sao và như thế nào loại ánh sáng này tác động
đến việc sản xuất ra melatonin quan trọng trong việc điều hòa giấc ngủ ?
Jonathan
Taieb :
Từ 50 năm qua, thời gian ngủ của chúng ta đã giảm 1 tiếng rưỡi và sự sụt giảm
này, phần lớn là do sự xuất hiện của các loại công nghệ mới. Các thiết bị kết nối
phát ra ánh sáng xanh, len lỏi vào nhà ở, đường phố và nơi làm việc của chúng
ta, sau đó được mắt tiếp nhận. Chức năng của mắt là thị giác, nhưng còn có nhiệm
vụ truyền thông tin đến một vùng trong não bộ, được gọi là vùng dưới đồi.
Tín
hiệu này có thể làm chậm hoặc hạn chế quá trình tiết melatonin, hoocmon điều
hòa giấc ngủ… Ngoài tác động trực tiếp về sinh lý, ánh sáng xanh cũng tác động
về mặt tâm lý. Bởi khi tiếp xúc với các màn hình điện tử, chúng ta còn tương
tác, trao đổi thông tin, giao tiếp với những người khác và điều này kích thích
não bộ khiến não khó chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi.
Theo
tôi, việc thời gian ngủ suy giảm có nguyên nhân chủ yếu là do việc xã hội ngày
càng tiên tiến, phát triển theo hướng kết nối nhiều hơn, với nhịp sống hối hả,
xu hướng thức dậy sớm hơn, đi ngủ muộn hơn. Thời gian di chuyển đi làm cũng kéo
dài, đôi khi không phân định rõ cuộc sống cá nhân và công việc. Tình trạng quá
tải tinh thần và quá tải thông tin mà não bộ tiếp nhận ảnh hưởng đến giấc ngủ…
Nhiều
nghiên cứu cho thấy các rối loạn giấc ngủ thường xảy ra song hành với mức độ lo
âu, tình trạng quá tải tinh thần và căng thẳng tâm lý.
***
RFI
: Nói đến tình trạng căng thẳng tâm lý, cụ thể là điều gì xảy ra trong não bộ của
những người gặp khó khăn, trong tình trạng mất ngủ ?
Jonathan
Taieb : Người
mắc chứng mất ngủ thường mất nhiều giờ mới đi vào giấc ngủ. Họ có thể tỉnh dậy
giữa đêm và khó ngủ lại, hoặc dậy sớm mà không thể ngủ tiếp. Điều này có thể
tác động đến sức khỏe vào ban ngày, như giảm khả năng tập trung, suy giảm trí
nhớ, dễ cáu gắt, với những cơn buồn ngủ chập chờn vào ban ngày, nhiều hệ lụy
khác do chứng mất ngủ gây ra (…)
Mất
ngủ thường bắt đầu từ một yếu tố khởi phát và người bệnh dần hình thành mối
quan hệ ngày càng phức tạp với giấc ngủ và rơi vào một vòng luẩn quẩn, với những
yếu tố duy trì tình trạng mất ngủ. Họ lo sợ khi đến giờ đi ngủ, quá chú tâm và
thường xuyên suy nghĩ về việc liệu mình có ngủ được hay không.
Chứng
mất ngủ trên thực tế có thể xảy ra với bất cứ ai. Đáng lo ngại là khi tình trạng
này kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Đối
với tình trạng này, vẫn có giải pháp điều trị, xác định những yếu tố về hành vi
và nhận thưc đã hình thành, khiến tình trạng mất ngủ kéo dài. Ví dụ như liệu
pháp nhận thức – hành vi (CBT), được xem là phương pháp điều trị chuẩn, được
khuyến nghị hàng đầu.
RFI
: Khi nói về chất lượng giấc ngủ, một yếu tố thường được đề cập là thực phẩm, lối
sống sinh hoạt… Cơ thể tiếp nhận và phản ứng như thế nào đối với những thực phẩm
được coi là không lành mạnh và điều này ảnh hưởng đến giấc ngủ như thế nào ?
Jonathan
Taieb : Trước
hết, cần đề cập đến đồ uống, đáng chú ý là việc tiêu thụ cafein, có khả năng
ngăn chặn hoạt động của các phân tử gây cảm giác mệt mỏi, adenisine, bằng cách
cản trở các phân tử này gắn vào thụ thể thần kinh điều hòa giấc ngủ.
Jonathan
Taieb : Rượu
cũng tương tự, « giả danh thân thiện với giấc ngủ ». Đúng là một
ly đồ uống có cồn có thể giúp đi vào giấc ngủ dễ dàng hơn, nhưng trong đó chứa
ethanol, và làm phân mảnh giấc ngủ thành nhiều đợt, suy giảm chất lược giấc ngủ,
thậm chí tăng nguy cơ hội chứng ngưng thở khi ngủ.
Xét rộng hơn về mặt dinh dưỡng, tôi có thể
khẳng định rằng giấc ngủ thực sự có thể chịu ảnh hưởng bởi chế độ ăn uống, theo
chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực. Theo chiều hướng tích cực, chúng ta biết rằng
có một số thực phẩm giàu tryptophan, một loại axit amin đóng vai trò là chất tiền
thân của melatonin. Điều này có ý nghĩa lâm sàng rất đáng chú ý trong việc kích
thích bài tiết melatonin, và trong số đó, tôi muốn nhấn mạnh đến các loại đậu,
thịt gia cầm, v.v.
Về
chiều hướng tiêu cực, xét cho cùng, số lượng thực phẩm tiêu thụ và thời điểm
dùng bữa cũng đóng vai trò quyết định. Nếu dùng bữa tối sát giờ ngủ, có thể gặp
tình trạng trào ngược dạ dày. Hơn nữa, khi quá trình tiêu hóa diễn ra, nhiệt độ
cơ thể tăng lên trong khi điều kiện để cơ thể chìm vào giấc ngủ là hạ thân nhiệt
xuống 1 đến 1,5 độ C.
RFI
: Vậy đối với những người có xu hướng ăn nhẹ hoặc nhịn ăn vào buổi tối thì sao
?
Jonathan
Taieb : Trên
thực tế, về mặt định lượng, nếu tiêu thụ các bữa ăn chứa nhiều chất béo quá
trình tiêu hóa chất béo sẽ diễn ra chậm hơn, gây cảm giác nặng nề hơn và có thể
làm phân mảnh giấc ngủ. Ngược lại, phải lưu ý rằng việc không ăn buổi tối, dẫn
đến tình trạng hạ đường huyết trong nửa sau của giấc ngủ, vì cần tiêu thụ 5g
glucose mỗi giờ. Nếu ăn uống quá đạm bạc cũng có thể gặp phải tình trạng chất
lượng giấc ngủ kém do không cung cấp đủ năng lượng cho giai đoạn ngủ tiếp theo.
Ngoài
ra, chúng ta cũng biết rằng ngược lại, giấc ngủ kém chất lượng cũng có thể gây
tác động trở lại đối với hành vi nạp năng lượng. Ví dụ, người ta đã chứng minh
rằng khi bị thiếu ngủ hoặc bị suy giảm chất lượng giấc ngủ, các hormone điều
hòa cảm giác no và cảm giác thèm ăn có thể bị rối loạn điều hòa, dẫn đến tình
trạng thèm ăn dữ dội hơn, giảm cảm giác no và do đó làm gia tăng nguy cơ tăng
cân.
RFI
: Theo một nghiên cứu, các ngôi nhà hiện đại ngày càng được cách nhiệt tốt,
không còn hạ đủ nhiệt vào ban đêm. Vậy theo bác sĩ, vai trò của việc giảm thân
nhiệt đối với quá trình đi vào ngủ sâu là gì ? Tại sao không gian quá ấm
áp, tiện nghi lại có thể gây ra tình trạng mất ngủ ?
Jonathan
Taieb : Như
tôi đã chia sẻ, nhiệt độ là một yếu tố môi trường quan trọng đối với giấc ngủ.
Do đó, bất kỳ yếu tố nào làm rối loạn nhiệt độ nội tại này đều có thể tác động
đến thân nhiệt và do đó ảnh hưởng đến giấc ngủ. Để trả lời câu hỏi về môi trường
nhiệt độ, tôi muốn đề cập đến việc gần đây, mỗi năm Pháp đều phải trải qua các
đợt nắng nóng cực đoan, ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu. Khi ở trong một
căn phòng quá nóng, cơ thể không thể tự làm mát được.
Hậu
quả là chúng ta có thể gặp các rối loạn về khởi phát giấc ngủ, đó là lý do tại
sao tình trạng rối loạn giấc ngủ thường bùng phát mạnh vào mùa hè khi thời tiết
rất nóng. Ngược lại, khi ở trong một môi trường quá lạnh, chúng ta cũng có thể
gặp khó khăn để đi vào giấc ngủ. Vì vậy, tôi nghĩ rằng chúng ta nhất thiết phải
tính đến môi trường nhiệt độ: một căn phòng duy trì nhiệt độ khoảng từ 18 đến
20 độ C là tối ưu.
RFI
: Với kinh nghiệm từ nhiều năm qua, liệu bác sĩ có ghi nhận hiện tượng nào đáng
chú ý so với cách nay 20, 30 năm ?
Jonathan
Taieb : Tôi
đã nhận thấy rõ ràng rằng, dù là tại bệnh viện Hôtel-Dieu ở Paris nơi tôi công
tác hay tại Viện Y học Giấc ngủ do tôi quản lý, các bệnh nhân gặp phải chứng rối
loạn giấc ngủ ngày càng trẻ. Nguyên nhân thường gắn liền với sự lo âu ở giới trẻ,
tình trạng quá tải tinh thần (surcharge mentale), và đây thực sự là một vấn đề
lớn về sức khỏe tâm thần dựa trên những thực trạng mà chúng ta ghi nhận được hiện
nay.
Ở
lứa tuổi thiếu niên, các em có xu hướng đi ngủ muộn hơn, thức dậy sớm hơn và
rơi vào trạng thái thiếu hụt giấc ngủ từ khi còn rất trẻ. Điều này cũng gây ra
không ít hệ lụy, bởi vì các em đang ở giai đoạn cuộc đời mà bản thân phải xây dựng
rất nhiều thứ : cuộc sống gia đình, xây dựng sự nghiệp, đời sống xã hội,
v.v. Trong khi đó, chúng ta đều biết rằng giấc ngủ đóng vai trò vô cùng quan trọng
đối với các năng lực thể chất, năng lực trí tuệ và năng lực xã hội của con người.
RFI : Tại
Pháp hiện nay, liệu các chứng rối loạn giấc ngủ có thể được điều trị dễ
dàng ?
Jonathan
Taieb : Các
nhân tôi cho rằng tất cả các bệnh lý về giấc ngủ đều có thể điều trị khỏi,
nhưng quá trình đó phải được kiểm soát, quản lý chặt chẽ, từ chứng mất ngủ,
ngưng thở khi ngủ, cho đến chứng ngủ rũ (narcolepsy) hoặc chứng ngủ nhiều
(hypersomnia).
Thật
không may là hiện nhiều bệnh nhân trong tình trạng rối loạn giấc ngủ, bắt gặp
các quảng cáo trên mạng xã hội giúp ngủ ngon trong hai phút, hoặc cam kết chữa
khỏi chứng ngưng thở khi ngủ mà không cần đến máy thở, mà thay bằng một thiết bị
y tế chưa từng được xuất hiện tại bất cứ sơ sở y tế nào. Đó là lý do tại sao ở
Pháp, chúng tôi có Hội Nghiên cứu Y học Giấc ngủ Pháp (SFRMS) — tổ chức đóng
vai trò định hướng các thực hành y khoa chuẩn mực, giám sát các y bác sĩ thực
hành, nỗ lực truyền thông và phổ biến kiến thức để giúp bệnh nhân tìm đúng hướng
đi, tiếp cận được các bác sĩ chuyên khoa giấc ngủ, các nhà tâm lý học lâm sàng
về giấc ngủ đã được đào tạo và cấp bằng đại học, nhằm nhận được phác đồ điều trị
tối ưu nhất.
RFI
: Bác sĩ có thể đưa ra một ví dụ về một liệu pháp điều trị cụ thể ?
Jonathan
Taieb : Tôi
có thể nói về phương pháp điều trị chứng ngưng thở khi ngủ (apnée du sommeil),
cụ thể là liệu pháp dùng áp lực đường thở dương liên tục (CPAP). Bốn mươi năm
trước, các thiết bị này nặng gần 40 kg, trông giống như những chiếc tủ đầu giường
cỡ lớn, và chúng cung cấp luồng khí suốt đêm để điều trị chứng ngưng thở khi ngủ.
Tuy
nhiên, ngày nay, chúng ta đã có những thiết bị với trọng lượng chưa đầy 1 kg và
cách sử dụng cũng vô cùng đơn giản. Đây thực sự là một cuộc cách mạng, các thiết
bị ngày càng trở nên nhẹ nhàng hơn, vận hành êm ái hơn và hiệu quả hơn. Trong
tương lai, rất có thể chúng ta sẽ tìm ra một phương pháp điều trị chứng ngưng
thở khi ngủ khác, ít cồng kềnh hơn so với việc sử dụng máy móc.
Thế
nhưng, khi chứng kiến những lợi ích lâm
sàng mang lại cho một bệnh nhân mắc chứng ngưng thở khi ngủ thể nặng, một người
sau khi được điều trị bằng thiết bị này đã chia sẻ với tôi rằng: « Bác sĩ
ơi, tôi cảm thấy như mình được tái sinh; tôi có thể làm được nhiều việc hơn trước
đây, không còn thấy kiệt sức nữa, tôi cảm thấy khỏe khoắn và sẵn sàng cho một
ngày mới ». Với tôi, đó thực sự là điều vô cùng đáng quý, và cho đến tận
bây giờ, đây vẫn là một giải pháp cực kỳ hiệu quả. Vì vậy, có thể khẳng định rằng
liệu này là phương pháp điều trị then chốt đối với chứng ngưng thở khi ngủ.
RFI
Tiếng Việt xin chân thành cảm ơn những chia sẻ của bác sĩ Jonathan Taeib,
chuyên gia điều trị về giấc ngủ, nhà sáng lập, điều hành Viện Y Học Giấc Ngủ tại
Pháp, công tác tại bệnh viện Hotel de Dieu ở Paris.
No comments:
Post a Comment