Hồi kết cho cuộc chiến Iran sẽ ra sao?
Colin H. Kahl - Foreign Affairs
Viên
Đăng Huy, biên
dịch
https://nghiencuuquocte.org/2026/03/19/hoi-ket-cho-cuoc-chien-iran-se-ra-sao/
Sương
mù chiến tranh đang bao trùm dày đặc Iran, nhưng có hai điều đã hiện rõ mồn một.
Không còn ai có thể nghi ngờ sức mạnh quân sự vô song mà Mỹ và Israel đã phô diễn.
Kể từ ngày 28 tháng 2, lực lượng Mỹ và Israel đã tiêu diệt Lãnh tụ Tối cao Ali
Khamenei cùng các chỉ huy cao cấp của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, tấn
công hàng ngàn mục tiêu quân sự trên khắp Iran, đồng thời làm suy yếu đáng kể
các bệ phóng tên lửa, kho chứa drone và các khí tài hải quân của nước này. Cũng
không ai nên nghi ngờ sự tàn bạo của chế độ Iran mà họ đang nhắm tới, một chế độ
đã dành nhiều thập kỷ để sát hại người Mỹ, ngược đãi chính nhân dân mình, đe dọa
các nước láng giềng bằng tên lửa và các lực lượng ủy nhiệm khủng bố, đồng thời
chạy đua xây dựng chương trình hạt nhân.
Nhưng
còn quá nhiều điều khác về cuộc chiến tranh tự lựa chọn này vẫn chưa rõ ràng,
và những câu hỏi lớn nhất vẫn chưa được chính quyền Trump giải đáp. Cụ thể hơn,
cuộc chiến này sẽ kết thúc như thế nào? Và những hệ lụy chiến lược cuối cùng của
canh bạc Iran sẽ là gì? Lịch sử các cuộc can thiệp quân sự của Mỹ đưa ra một
bài học nhất quán: những cuộc chiến bắt đầu mà không có mục tiêu chính trị rõ
ràng hiếm khi kết thúc tốt đẹp. Khi các mục tiêu chính trị không được xác định
hoặc còn gây tranh cãi, cuộc chiến sẽ thiếu đi một điểm dừng logic. Những thành
công về mặt chiến thuật sẽ làm dấy lên câu hỏi tiếp theo là gì, trong khi những
bước lùi chiến thuật lại trở thành cái cớ để dấn sâu hơn. Nhiệm vụ mở rộng, thời
gian kéo dài, và lý do ban đầu dần mờ nhạt khi cuộc chiến tự tạo ra động lực của
riêng nó. Nhà lý luận quân sự người Phổ thế kỷ 19 Carl von Clausewitz đã có câu
nói nổi tiếng rằng chiến tranh là sự tiếp nối của chính trị bằng các phương tiện
khác. Nhưng hệ quả của nó cũng quan trọng không kém: không có mục đích chính trị
rõ ràng, chiến tranh tự nó sẽ trở thành mục đích.
Thế
tiến thoái lưỡng nan của kẻ đứng ngoài
Các
mục tiêu của Washington khi phát động cuộc chiến ở Iran còn rất mơ hồ. Chính
quyền Trump bắt đầu cuộc chiến với mục tiêu đã tuyên bố là thay đổi chế độ.
“Hãy tự tiếp quản chính phủ của các bạn”, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói trong
một video đăng trên Truth Social vào ngày 28 tháng 2. “Đây có lẽ là cơ hội duy
nhất của các bạn trong nhiều thế hệ”. Tuy nhiên, trong những ngày sau đó, các
quan chức chính quyền lại đưa ra những thông tin trái ngược. Liệu mục tiêu là lựa
chọn một chính phủ “dễ chấp nhận” hơn, như cách Mỹ đã làm ở Venezuela? Hay là một
sự “đầu hàng vô điều kiện”? Là để phá hủy chương trình hạt nhân? Hay đơn giản
là khiến bất cứ ai còn sống sót không còn khả năng phô trương sức mạnh quân sự
rồi tuyên bố chiến thắng? Việc xác định rõ mục tiêu rất quan trọng, bởi vì đạt
được mục tiêu thay đổi chế độ, thay đổi hành vi, chấm dứt chương trình hạt nhân
và làm suy yếu khả năng phô trương sức mạnh của Iran không phải là các biến thể
của cùng một mục tiêu. Chúng đòi hỏi những cuộc chiến cơ bản khác nhau, với nguồn
lực, mốc thời gian, định nghĩa về chiến thắng và kế hoạch hậu xung đột khác
nhau.
Sự
bất định này càng được củng cố trong những ngày gần đây khi ông Trump gửi đi những
tín hiệu mâu thuẫn về thời gian kéo dài của cuộc chiến. Vào thứ Hai, ông tìm
cách xoa dịu thị trường và kìm hãm giá dầu đang tăng vọt bằng cách gợi ý rằng
quân đội Mỹ đang “vượt xa kế hoạch” và cuộc chiến có thể sớm kết thúc. Nhưng chỉ
vài giờ sau, ông lại rút lời. “Chúng ta đã thắng về nhiều mặt, nhưng vẫn chưa đủ”,
ông nói với một nhóm các nhà lập pháp Đảng Cộng hòa, và thêm rằng: “Chúng ta tiến
công với quyết tâm cao hơn bao giờ hết để đạt được chiến thắng cuối cùng, nhằm
chấm dứt mối nguy hiểm kéo dài này một lần và mãi mãi”.
Sự
mơ hồ về chiến lược đẩy cả người dân Iran lẫn quân đội Mỹ vào thế bí. Nhiều người
Iran đã ăn mừng cái chết của Khamenei và muốn thấy chế độ sụp đổ. Các quan chức
tình báo Mỹ được cho là nhận định việc thay đổi chế độ khó có thể xảy ra. Nhưng
chuyện gì sẽ xảy ra nếu những người Iran dũng cảm nắm lấy cơ hội lịch sử mà ông
Trump tuyên bố đã mang lại, và chế độ đáp trả bằng bạo lực cực đoan, như họ đã
làm vào tháng Giêng khi sát hại hàng ngàn người biểu tình dân sự?
Lịch
sử đưa ra những lời cảnh báo nghiệt ngã. Sau cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh năm
1991, Tổng thống Mỹ George H. W. Bush đã khuyến khích người Iraq nổi dậy—và rồi
đứng nhìn từ bên ngoài khi Tổng thống Iraq Saddam Hussein tàn sát họ. Tại Libya
năm 2011, chính quyền Obama đã làm ngược lại—can thiệp để bảo vệ thường dân
đang thách thức nhà độc tài Muammar al-Qaddafi, chỉ để thấy việc thay đổi chế độ
dẫn đến sự sụp đổ của nhà nước và nội chiến. Ngày nay, nếu người Iran nổi dậy
và chế độ đàn áp, ông Trump sẽ đối mặt với một tình thế lưỡng nan tương tự: đứng
ngoài với cái giá rất đắt cho uy tín của Mỹ, hoặc dấn thân hoàn toàn và đối mặt
với rủi ro sa lầy, vướng mắc và hỗn loạn.
Thay
vì giải quyết tình thế lưỡng nan này, chính quyền Trump dường như đang làm cho
nó trở nên trầm trọng hơn. Khi triển vọng thay đổi chế độ trong ngắn hạn mờ nhạt
dần, cả Mỹ và Israel dường như đang có ý định kích động sự phân rã nội bộ như một
phương án dự phòng. Các báo cáo chỉ ra rằng CIA đang vũ trang cho các lực lượng
dân quân người Kurd ở Iran tại miền bắc Iraq, trong khi Israel ném bom các tiền
đồn biên giới, đồn cảnh sát và các vị trí quân sự dọc biên giới phía bắc
Iran-Iraq để dọn đường. Trong những ngày gần đây, ông Trump đã gợi ý rằng ông
đang rút lui khỏi kế hoạch này, nhưng Israel thì không. Thật vậy, các nhà lãnh
đạo Israel dường như coi việc gây mất ổn định Iran là một phương án dự phòng ưa
thích nếu việc thay đổi chế độ tỏ ra bất khả thi, có khả năng đẩy Iran vào tình
trạng phân rã quốc gia như đã thấy ở Libya, Syria và Iraq sau năm 2003. Ở một đất
nước 90 triệu dân nằm tại ngã tư của lục địa Á-Âu, kết quả đó sẽ gây mất ổn định
sâu sắc, không chỉ đối với người Iran mà còn đối với lợi ích của Mỹ trong khu vực
và xa hơn thế.
Trong
thế phòng thủ
Ngay
cả khi cuộc chiến kết thúc vào ngày mai, một vài câu hỏi và hệ lụy chiến lược lớn
vẫn sẽ còn tồn tại. Một là vấn đề hạt nhân—và ở đây, sự mơ hồ về cách đạt được
mục tiêu chấm dứt chương trình hạt nhân Iran của ông Trump thực sự đáng báo động.
Tháng 6 năm ngoái, các thanh tra của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế
(IAEA) ước tính rằng Iran nắm giữ hơn 400 kg uranium được làm giàu ở mức 60%—đủ
nguyên liệu phân hạch, nếu được xử lý thêm, cho khoảng mười vũ khí hạt nhân.
Sau các cuộc tấn công của Israel và Mỹ vào Iran vào cuối tháng đó, IAEA không
còn có thể xác nhận quy mô và vị trí của kho dự trữ này. Nói một cách đơn giản,
hiện nay không ai biết chính xác hàng trăm kg nguyên liệu phân hạch gần mức vũ
khí này đang ở đâu hoặc làm thế nào để tiếp quản chúng.
Một
Iran bị tổn thương có thể bước ra từ cuộc xung đột hiện tại với quyết tâm cao
hơn nữa trong việc vũ khí hóa năng lượng hạt nhân còn sót lại để răn đe các cuộc
tấn công tương lai. Vấn đề này không thể được giải quyết chỉ bằng ném bom. Nếu
không đưa một lượng lớn bộ binh Mỹ hoặc Israel vào để đảm bảo an toàn cho số vật
liệu này, một lựa chọn cực kỳ rủi ro mà ông Trump được cho là đã cân nhắc, thì
chính quyền sẽ cần phải đưa ra một kế hoạch cụ thể cho việc giám sát hậu xung đột,
một kế hoạch tập trung cụ thể vào việc xác minh vị trí kho dự trữ hiện có của
Iran và tiếp quản vật liệu đó trước khi nó có thể được vũ khí hóa. Nhưng đây
chính là loại chiến lược ngoại giao không thể phát triển được khi các mục tiêu
cuối cùng của cuộc chiến vẫn chưa được xác định.
Bên
cạnh những câu hỏi về mục tiêu tức thời của cuộc chiến là những câu hỏi lớn hơn
nữa về hệ lụy đối với việc bảo vệ lợi ích của Mỹ trên toàn thế giới. Trước cuộc
chiến, Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, được cho
là đã bày tỏ lo ngại sâu sắc rằng một cuộc xung đột cường độ cao, kéo dài ở
Trung Đông có thể làm cạn kiệt các loại đạn dược quan trọng của Mỹ, làm giảm khả
năng sẵn sàng đáp trả các mối đe dọa ở nơi khác. Những ngày đầu của cuộc chiến
hiện tại đã xác thực những lo ngại đó. Mỹ đã tiêu tốn một lượng lớn kho dự trữ
đạn dược tấn công tầm xa và các loại tên lửa đánh chặn phòng không cao cấp, vốn
có số lượng hạn chế, để bảo vệ các căn cứ Mỹ, các quốc gia vùng Vịnh và Israel
khỏi các đợt mưa tên lửa và drone của Iran. Với việc kho đạn dược của Mỹ đã bị
kéo căng và nền công nghiệp quốc phòng đang chật vật để tăng tốc sản xuất đủ
nhanh nhằm đáp ứng yêu cầu cho các tình huống tiềm tàng với Trung Quốc hoặc Nga
trong tương lai, Lầu Năm Góc có nguy cơ phải nhận một chiến thắng kiểu Pyrrhic”,
một chiến thắng mà thành công ở Iran khiến Mỹ mất khả năng răn đe hoặc đánh bại
sự xâm lược lớn ở bất kỳ nơi nào khác.
Thách
thức đó còn phức tạp hơn bởi viễn cảnh hàng chục ngàn binh sĩ Mỹ sẽ cần phải ở
lại Trung Đông trong nhiều tháng hoặc nhiều năm sau khi các chiến dịch tác chiến
lớn kết thúc, bị trói buộc bởi các nhiệm vụ kiềm chế hậu chiến, các hoạt động
trấn an đối tác vùng Vịnh đang lo âu, và yêu cầu thực hiện các cuộc không kích
định kỳ khi Iran tất yếu cố gắng tái thiết quân đội. Đó chính xác là những gì
đã xảy ra sau cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, cuộc chiến đã thiết lập sự
hiện diện thường trực của các căn cứ Mỹ tại Trung Đông để kiềm chế Saddam
Hussein tồn tại cho đến tận ngày nay. Giờ đây, đây chính là vũng lầy mà những
người ủng hộ cuộc chiến tuyên bố đang thoát khỏi bằng cách chấm dứt mối đe dọa
từ Iran một lần và mãi mãi. Thế nhưng Washington có thể một lần nữa đang lội thẳng
vào chính vũng lầy đó.
Có
một nghịch lý đau đớn ở đây. Sự phô diễn sức mạnh quân sự của Mỹ là vô cùng ấn
tượng, và các đối thủ sẽ phải lưu tâm. Nhưng Mỹ có thể bước ra khỏi cuộc chiến
này trong tình trạng dàn trải quân lực quá mức, cạn kiệt nguồn lực, mất thế bố
trí quân sự và do đó yếu thế hơn so với Trung Quốc và Nga trong nhiều năm tới.
Hồi
kết
Câu
hỏi lớn nhất có lẽ là cuộc chiến này có ý nghĩa gì đối với trật tự quốc tế
tương lai. Cho đến nay trong năm nay, Mỹ đã tiến hành hai chiến dịch quân sự lớn—nhắm
vào Venezuela và Iran—mà không có các liên minh quốc tế rộng rãi, không có sự
cho phép của Liên Hợp Quốc, hoặc một nền tảng pháp lý vững chắc. Chính quyền
Trump đã phát động cuộc chiến này mà không có một cuộc bỏ phiếu tại Quốc hội và
không đưa ra các bằng chứng tình báo cho người dân Mỹ theo cách mà ngay cả trường
hợp đầy sai sót của cuộc chiến Iraq đã thực hiện trong những tháng trước khi
xâm lược.
Các
nhà lãnh đạo ở Moscow và Bắc Kinh đang theo dõi sát sao cuộc xung đột đang diễn
ra, không phải vì họ phản đối việc tiêu diệt các đối thủ—họ không phản đối—mà
vì việc Mỹ sẵn sàng hành động đơn phương, nằm ngoài các rào cản pháp lý truyền
thống, khiến Washington mất đi vị thế chính nghĩa nếu và khi Nga tiến hành các
cuộc xâm lược sâu hơn đối với các nước láng giềng hoặc Trung Quốc động binh với
Đài Loan. Mỗi chuẩn mực mà Mỹ làm xói mòn lúc này là một chuẩn mực mà họ
không thể buộc kẻ khác phải tôn trọng trong tương lai.
Các
cuộc chiến không được đánh giá qua việc chúng bắt đầu tốt ra sao. Chúng được
đánh giá qua cách chúng kết thúc—và qua việc liệu quốc gia khơi mào cuộc chiến
mạnh hơn hay yếu đi khi tiếng súng cuối cùng lặng xuống. Các binh sĩ Mỹ đang thực
thi các chiến dịch này với sự chuyên nghiệp phi thường, nhưng điều đó không thể
thay thế cho sự rõ ràng về mục đích. Những câu hỏi đang được đặt ra quá yếu ớt
lúc này chính là những câu hỏi cuối cùng sẽ quyết định liệu cuộc chiến này có
đáng để đánh hay không.
-------------------------------------------------------------------
COLIN
H. KAHL là Giám đốc Viện Nghiên cứu Quốc tế Free
Nguồn: Colin
H. Kahl, “What Is the Endgame
in Iran?”, Foreign
Affairs, 10/03/2026
No comments:
Post a Comment